Tâm lý thị trường là gì?
Tâm lý thị trường là ý tưởng cho rằng biến động thị trường phản ánh (hoặc bị ảnh hưởng bởi) trạng thái cảm xúc của những người tham gia. Đây là một chủ đề quan trọng trong kinh tế học hành vi - một lĩnh vực liên ngành nghiên cứu các yếu tố khác nhau dẫn đến các quyết định kinh tế.
Nhiều người tin rằng cảm xúc là động lực chính thúc đẩy những thay đổi trên thị trường tài chính. Và chính sự biến động chung trong tâm lý nhà đầu tư mới là yếu tố tạo nên cái gọi là chu kỳ tâm lý thị trường.
Tóm lại, tâm lý thị trường thường phản ánh cảm nhận của nhà đầu tư và nhà giao dịch về diễn biến giá của một tài sản. Khi tâm lý thị trường tích cực và giá cả tăng đều đặn, thị trường đang có xu hướng tăng (thường được gọi là thị trường tăng giá). Ngược lại, thị trường giảm giá liên tục được gọi là thị trường giảm giá.
Do đó, khái niệm tâm lý thị trường này bao gồm ý kiến và cảm nhận riêng của tất cả các nhà giao dịch và nhà đầu tư tham gia thị trường tài chính. Nó cũng có thể được xem là đại diện trung bình cho tâm lý chung của những người tham gia thị trường.
Tuy nhiên, như với bất kỳ nhóm nào, không có ý kiến nào là nhất trí. Dựa trên các lý thuyết tâm lý thị trường, giá tài sản có xu hướng liên tục thay đổi để đáp ứng với tâm lý chung của thị trường - vốn cũng luôn biến động. Nếu không, việc thực hiện một giao dịch thành công sẽ khó khăn hơn nhiều.
Trên thực tế, khi thị trường tăng, điều này có thể là do sự gia tăng niềm tin của các nhà giao dịch. Tâm lý thị trường tích cực khiến cầu tăng và cung giảm. Cầu tăng có thể dẫn đến hành vi giao dịch mạnh mẽ hơn. Tương tự, một xu hướng giảm mạnh thường tạo ra tâm lý tiêu cực, làm giảm cầu và tăng nguồn cung khả dụng.
Cảm xúc thay đổi như thế nào trong chu kỳ thị trường?
Xu hướng tăng
Mọi thị trường đều trải qua các chu kỳ mở rộng và thu hẹp. Khi thị trường đang trong giai đoạn mở rộng (thị trường tăng giá), tâm lý lạc quan, niềm tin và lòng tham thường xuất hiện. Đây thường là những cảm xúc chính thúc đẩy hoạt động mua mạnh mẽ.
Việc chứng kiến một loại hiệu ứng chu kỳ hoặc hồi tố trong các chu kỳ thị trường là khá phổ biến. Ví dụ, tâm lý thị trường trở nên tích cực hơn khi giá tăng. Khi giá tiếp tục tăng, tâm lý thị trường lại càng tích cực hơn, đẩy thị trường lên cao hơn nữa.
Đôi khi, lòng tham và niềm tin mạnh mẽ chi phối thị trường đến mức bong bóng tài chính có thể hình thành. Trong trường hợp này, nhiều nhà đầu tư trở nên mất lý trí, đánh mất giá trị thực của tài sản và mua một tài sản chỉ vì họ tin rằng thị trường sẽ tiếp tục tăng.
Họ trở nên tham lam và phấn khích trước đà tăng của thị trường, hy vọng kiếm lời. Khi giá tăng quá cao, sẽ có một đỉnh điểm. Điểm này thường được coi là điểm rủi ro tài chính tối đa.
Trong một số trường hợp, thị trường sẽ đi ngang trong một thời gian khi tài sản dần bị bán tháo. Đây còn được gọi là giai đoạn phân phối. Tuy nhiên, một số chu kỳ không có giai đoạn phân phối rõ ràng, và xu hướng giảm bắt đầu ngay sau khi đạt đỉnh.
Xu hướng giảm
Khi thị trường bắt đầu đảo chiều, sự hưng phấn có thể nhanh chóng chuyển thành sự tự mãn, vì nhiều nhà giao dịch không tin rằng xu hướng tăng đã kết thúc. Khi giá tiếp tục giảm, tâm lý thị trường nhanh chóng chuyển sang xu hướng giảm. Lúc này, các nhà giao dịch thường trải qua cảm giác lo lắng, phủ nhận và hoảng loạn.
Trong bối cảnh này, chúng ta có thể mô tả sự lo lắng như khoảnh khắc nhà đầu tư bắt đầu đặt câu hỏi tại sao giá lại giảm, và điều này sớm dẫn đến giai đoạn phủ nhận. Giai đoạn phủ nhận này được đánh dấu bằng cảm giác không chấp nhận. Nhiều nhà đầu tư vẫn cố giữ các vị thế thua lỗ, hoặc vì "đã quá muộn để bán" hoặc vì họ muốn tin rằng "thị trường sẽ sớm phục hồi".
Tuy nhiên, khi giá tiếp tục giảm, làn sóng bán tháo càng mạnh hơn. Lúc này, nỗi sợ hãi và hoảng loạn thường dẫn đến cái gọi là đầu hàng thị trường (khi các nhà giao dịch bỏ cuộc và bán tài sản của họ gần mức giá thấp nhất).
Cuối cùng, xu hướng giảm bị gián đoạn khi biến động giảm và thị trường ổn định. Thông thường, thị trường sẽ trải qua những biến động đi ngang trước khi cảm giác hy vọng và lạc quan trở lại. Giai đoạn đi ngang này còn được gọi là giai đoạn tích lũy.
Các nhà đầu tư sử dụng tâm lý thị trường như thế nào?
Giả sử lý thuyết tâm lý thị trường là đúng, việc hiểu rõ nó có thể giúp nhà giao dịch vào và thoát lệnh ở những thời điểm thuận lợi hơn. Thái độ chung của thị trường thường phản tác dụng: thời điểm cơ hội tài chính lớn nhất (cho người mua) thường đến khi hầu hết mọi người đều tuyệt vọng và thị trường đang ở mức rất thấp. Ngược lại, thời điểm rủi ro tài chính lớn nhất thường xuất hiện khi hầu hết mọi người đều hưng phấn và quá tự tin.
Do đó, một số nhà giao dịch và nhà đầu tư cố gắng đọc tâm lý thị trường để xác định các giai đoạn khác nhau của chu kỳ tâm lý. Lý tưởng nhất là họ sẽ sử dụng thông tin này để mua vào khi có sự hoảng loạn (giá thấp hơn) và bán ra khi có sự tham lam (giá cao hơn). Tuy nhiên, trên thực tế, việc xác định những điểm này không hề dễ dàng. Những gì có vẻ là mức thấp (hỗ trợ) có thể không giữ được, dẫn đến giá thậm chí còn thấp hơn nữa.
Phân tích kỹ thuật và tâm lý thị trường
Thật dễ dàng để xem xét các chu kỳ thị trường và nhận ra tâm lý chung đã thay đổi như thế nào. Phân tích dữ liệu quá khứ cho thấy rõ ràng những hành động và quyết định nào sẽ mang lại lợi nhuận cao nhất.
Tuy nhiên, việc hiểu được thị trường đang thay đổi như thế nào khi nó tiến triển đã khó hơn nhiều—và thậm chí còn khó hơn để dự đoán điều gì sẽ xảy ra tiếp theo. Nhiều nhà đầu tư sử dụng phân tích kỹ thuật (TA) để cố gắng dự đoán những biến động có thể xảy ra trong tương lai của thị trường.
Theo một cách nào đó, chúng ta có thể nói rằng các chỉ báo TA là những công cụ có thể được sử dụng để đánh giá trạng thái tâm lý của thị trường. Ví dụ, Chỉ số Sức mạnh Tương đối (RSI) có thể cho biết khi nào một tài sản bị mua quá mức do tâm lý thị trường tích cực mạnh mẽ (ví dụ: lòng tham quá mức).
MACD là một ví dụ khác về một chỉ báo có thể được sử dụng để xác định các giai đoạn tâm lý khác nhau của một chu kỳ thị trường. Tóm lại, mối quan hệ giữa các đường MACD có thể chỉ ra khi nào động lực thị trường đang thay đổi (ví dụ: xu hướng mua đang yếu đi).
Bitcoin và Tâm lý thị trường
Thị trường tăng giá Bitcoin năm 2017 là một ví dụ rõ ràng về cách tâm lý thị trường tác động đến giá và ngược lại. Từ tháng 1 đến tháng 12, Bitcoin đã tăng từ khoảng 900 đô la lên mức cao nhất mọi thời đại là 20.000 đô la. Trong suốt đợt tăng giá, tâm lý thị trường ngày càng tích cực. Hàng ngàn nhà đầu tư mới đã xuất hiện, bị cuốn vào sự phấn khích của thị trường tăng giá. Tâm lý FOMO, sự lạc quan thái quá và lòng tham đã nhanh chóng đẩy giá lên cao—cho đến khi sự suy giảm bắt đầu.
Xu hướng đảo ngược bắt đầu diễn ra vào cuối năm 2017 và đầu năm 2018. Đợt điều chỉnh này đã khiến nhiều người tham gia muộn chịu tổn thất đáng kể. Ngay cả khi xu hướng giảm đã được thiết lập, sự tự tin và tự mãn sai lầm đã khiến nhiều người khăng khăng nắm giữ.
Vài tháng sau, tâm lý thị trường trở nên rất tiêu cực, khi niềm tin của nhà đầu tư chạm mức thấp nhất mọi thời đại. Tâm lý FUD và hoảng loạn đã khiến nhiều người dùng mua gần đỉnh phải bán gần đáy, dẫn đến thua lỗ đáng kể. Một số người đã trở nên vỡ mộng với Bitcoin, mặc dù công nghệ về cơ bản là giống nhau. Trên thực tế, công nghệ của nó liên tục được cải tiến.
Sự thiên vị về nhận thức
Thiên kiến nhận thức là những kiểu suy nghĩ phổ biến thường dẫn con người đến những quyết định phi lý. Những kiểu suy nghĩ này có thể ảnh hưởng đến từng nhà giao dịch và toàn bộ thị trường. Một số ví dụ phổ biến bao gồm:
Thiên kiến xác nhận: xu hướng đánh giá quá cao thông tin xác nhận niềm tin của bản thân, đồng thời bỏ qua hoặc bác bỏ thông tin trái ngược. Ví dụ, các nhà đầu tư trong thị trường tăng giá có thể tập trung nhiều hơn vào tin tức tích cực mà bỏ qua tin tức xấu hoặc dấu hiệu cho thấy xu hướng thị trường sắp thay đổi.
Ám ảnh thua lỗ: Xu hướng chung của con người là sợ thua lỗ hơn là ăn mừng lợi nhuận, ngay cả khi lợi nhuận tương đương hoặc lớn hơn. Nói cách khác, nỗi đau thua lỗ thường dữ dội hơn niềm vui khi có lợi nhuận. Điều này có thể khiến các nhà giao dịch bỏ lỡ cơ hội tốt hoặc bán tháo vì hoảng loạn trong giai đoạn thị trường đầu hàng.
Hiệu ứng sở hữu: xu hướng mọi người định giá quá cao những thứ họ sở hữu, đơn giản vì họ sở hữu chúng. Ví dụ, một nhà đầu tư sở hữu một sàn giao dịch tiền điện tử có nhiều khả năng tin vào giá trị của nó hơn một người không sở hữu tiền điện tử.
Những cân nhắc cuối cùng
Hầu hết các nhà giao dịch và nhà đầu tư đều đồng ý rằng tâm lý ảnh hưởng đến giá cả và chu kỳ thị trường. Mặc dù các chu kỳ tâm lý thị trường rất phổ biến, nhưng chúng không phải lúc nào cũng dễ dàng nắm bắt. Từ cơn sốt hoa Tulip Hà Lan những năm 1600 đến bong bóng dotcom những năm 1990, ngay cả những nhà giao dịch lão luyện cũng gặp khó khăn trong việc tách biệt thái độ của họ khỏi tâm lý chung của thị trường. Các nhà đầu tư phải đối mặt với nhiệm vụ khó khăn là hiểu không chỉ tâm lý thị trường mà còn cả tâm lý của chính họ và cách nó ảnh hưởng đến quá trình ra quyết định của họ.