Tóm tắt các ý chính

• Market maker đặt lệnh trong sổ lệnh của sàn mà không được thực thi ngay lập tức, bổ sung thanh khoản và giúp người khác dễ giao dịch hơn.

• Một market taker thực hiện lệnh ngay lập tức theo mức giá khả dụng hiện tại, khớp các lệnh đang có trong sổ và loại bỏ thanh khoản.

• Các sàn sử dụng mô hình định giá maker-taker thường tính phí cho maker thấp hơn taker, và một số sàn còn trả cho maker một khoản hoàn phí nhỏ.

• Trong tài chính phi tập trung (DeFi), automated market makers (AMM) thay thế sổ lệnh truyền thống bằng các pool thanh khoản, cho phép người dùng đóng vai trò nhà cung cấp thanh khoản tương tự như maker.

Giới thiệu

Market maker là một thành viên thị trường đặt lệnh mua hoặc bán mà không được thực thi ngay lập tức. Thay vào đó, các lệnh này được thêm vào sổ lệnh của sàn và chờ một trader khác khớp. Bằng cách liên tục cung cấp lệnh mua và bán ở các mức giá cố định, market maker cung cấp thanh khoản, giúp việc giao dịch của mọi người khác trở nên dễ dàng hơn ở mức giá công bằng.

Hiểu sự khác biệt giữa market maker và market taker là nền tảng cho cách các sàn hoạt động và cách cấu trúc phí giao dịch được thiết lập trên hầu hết các nền tảng lớn.

Hiểu về thanh khoản

Trước khi tìm hiểu về maker và taker, bạn nên hiểu thanh khoản. Trong các thị trường tài chính, thanh khoản đề cập đến việc một tài sản có thể được mua hoặc bán dễ dàng đến mức nào mà không làm ảnh hưởng đáng kể đến giá. Một tài sản có thanh khoản cao, như một loại tiền mã hóa lớn trên một sàn hoạt động, thường có thể được giao dịch nhanh với mức giá ổn định. Một tài sản kém thanh khoản, như một món sưu tập hiếm hoặc một token được giao dịch thưa thớt, có thể khó bán với mức giá hợp lý hơn vì hoạt động của cả người mua và người bán bị hạn chế.

Thanh khoản thị trường phản ánh cùng một ý tưởng ở cấp độ sàn. Ở một thị trường thanh khoản cao, có đủ hoạt động khiến người mua và người bán thường giao dịch ở những mức giá tương tự, làm cho khoảng cách giữa lệnh mua cao nhất (giá bid) và lệnh bán thấp nhất (giá ask) hẹp lại. Khoảng chênh này được gọi là bid-ask spread. Ở các thị trường thanh khoản cao, spread thường khá chặt. Ở các thị trường kém thanh khoản, spread sẽ rộng hơn, khiến các giao dịch thường tốn chi phí hơn để thực hiện.

Maker và taker đóng vai trò trực tiếp trong việc định hình thanh khoản thị trường, đó là lý do tại sao hầu hết các sàn xử lý họ khác nhau khi tính phí.

Market Maker là gì?

Market maker đặt một lệnh không được thực thi ngay lập tức. Lệnh này được thêm vào sổ lệnh của sàn — bản ghi đang chạy của tất cả các lệnh mua và bán còn hiệu lực — và chờ được khớp với một đối tác. Vì việc này bổ sung một ưu đãi mới thay vì điền vào một lệnh hiện có, nên nó làm tăng thanh khoản sẵn có trên sàn.

Ví dụ phổ biến nhất của lệnh maker là lệnh giới hạn: một chỉ dẫn để mua hoặc bán một tài sản ở mức giá cụ thể, chỉ được thực thi khi thị trường đạt tới mức đó. Ví dụ, đặt lệnh mua 2 bitcoin (BTC) ở mức 80.000 USD khi giá hiện tại là 85.000 USD sẽ thêm một lệnh mua vào sổ lệnh mà không thực thi ngay. Khi giá giảm xuống còn 80.000 USD, một trader khác có thể khớp lệnh đó.

Các công ty giao dịch lớn và các trader tần suất cao thường đóng vai trò market maker, liên tục đặt lệnh ở cả hai phía của sổ. Tuy nhiên, bất kỳ trader nào cũng có thể làm maker bằng cách đặt lệnh đi vào sổ trước khi được khớp.

Lệnh chỉ Post-only

Lệnh giới hạn không tự động đảm bảo trạng thái maker. Nếu giá giới hạn khớp với một lệnh hiện có tại thời điểm đặt, nó có thể được thực thi ngay, khiến nó trở thành lệnh taker. Để đảm bảo lệnh vào sổ mà không thực thi ngay lập tức, hãy chọn tùy chọn "Post Only" nếu có. Tùy chọn này sẽ từ chối lệnh nếu nó có khả năng được khớp ngay, qua đó xác nhận trạng thái maker.

Market Taker là gì?

Market taker đặt lệnh được thực thi ngay lập tức bằng cách khớp với các ưu đãi có sẵn trong sổ lệnh, qua đó loại bỏ thanh khoản. Loại lệnh taker phổ biến nhất là lệnh thị trường: chỉ dẫn để mua hoặc bán ở mức giá hiện tại tốt nhất. Khi được đặt, lệnh thị trường sẽ được khớp với các lệnh giới hạn đã nằm sẵn trong sổ, tiêu thụ các ưu đãi đó.

Một lệnh giới hạn cũng có thể dẫn đến trạng thái taker nếu nó khớp với một lệnh đang tồn tại tại thời điểm đặt và được thực thi ngay lập tức, thay vì chờ trong sổ lệnh. Trong trường hợp đó, nhà giao dịch đang hành động như một taker mặc dù đã sử dụng loại lệnh giới hạn.

Maker vs. Taker: So sánh

Bảng dưới đây tóm tắt những khác biệt chính giữa hai vai trò.

Phí Maker-Taker

Các sàn sử dụng mô hình định giá maker-taker thường tính phí cho maker thấp hơn so với taker. Trên một số nền tảng, maker còn nhận một khoản hoàn phí nhỏ trên mỗi giao dịch. Lý do khá đơn giản: maker cung cấp thanh khoản, khiến sàn trở nên hấp dẫn hơn đối với tất cả người tham gia. Một nền tảng có sổ lệnh sâu và spread chặt thường thu hút nhiều nhà giao dịch hơn so với nơi có thanh khoản mỏng; vì vậy các sàn có động lực trực tiếp để thưởng cho những nhà giao dịch tạo ra thanh khoản đó.

Taker trả phí cao hơn vì họ được hưởng lợi từ thanh khoản mà maker đã đặt sẵn. Việc thực thi ngay lập tức theo giá thị trường hiện tại đi kèm một mức chênh phí (premium) trên hầu hết các nền tảng.

Cấu trúc phí khác nhau đáng kể giữa các sàn và cũng có thể thay đổi theo bậc khối lượng giao dịch, vì vậy các nhà giao dịch đạt ngưỡng khối lượng theo tháng cao hơn thường đủ điều kiện nhận mức phí maker và taker giảm. Hôm nay, một điểm mẫu hình phổ biến trong ngành là cạnh tranh thông qua phí taker thấp hơn tại thị trường giao ngay, hoàn phí maker và bảng giá theo bậc cho các tài khoản giao dịch khối lượng lớn thay vì mức phí cố định đơn giản. Mô hình này áp dụng rõ nhất cho giao dịch spot, mặc dù các cấu trúc tương tự thường áp dụng cho các thị trường khác. Hãy xem biểu phí của bất kỳ sàn nào bạn dùng để hiểu chính xác mức phí áp dụng cho hoạt động của bạn.

Market Makers trong DeFi

Trong tài chính phi tập trung (DeFi), mô hình maker-taker truyền thống hoạt động khác đi. Hầu hết các nền tảng giao dịch DeFi không sử dụng sổ lệnh trung tâm. Thay vào đó, họ dựa vào các automated market makers (AMM) — các giao thức dùng pool thanh khoản và smart contract để hỗ trợ hoán đổi token mà không cần khớp từng người mua và người bán riêng lẻ.

Trong AMM (Automated Market Maker), người dùng nạp tài sản vào một pool thanh khoản sẽ đóng vai trò tương tự như market makers: họ cung cấp thanh khoản mà các trader khác dùng khi hoán đổi token. Đổi lại, các nhà cung cấp thanh khoản thường nhận được một phần phí giao dịch do pool tạo ra. Giá của mỗi lần hoán đổi được xác định theo thuật toán dựa trên tỷ lệ tài sản trong pool, thay vì theo cơ chế khớp lệnh của sổ lệnh.

Một số sàn DEX có dùng mô hình sổ lệnh, và khi đó sự phân biệt maker-taker sẽ áp dụng theo cách tương tự như các sàn tập trung.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

Sự khác biệt cốt lõi giữa maker và taker là gì?

Market maker đặt các lệnh nằm trong sổ lệnh nhưng không thực thi ngay lập tức, từ đó bổ sung thanh khoản cho sàn. Market taker đặt các lệnh được thực thi ngay lập tức đối chiếu với các lệnh có sẵn, qua đó loại bỏ thanh khoản đó. Sự phân biệt này quyết định mức tỷ lệ phí nào sẽ áp dụng trên các sàn sử dụng mô hình định giá maker-taker.

Maker có phải lúc nào cũng trả phí thấp hơn không?

Trên hầu hết các sàn sử dụng cấu trúc phí maker-taker, maker trả phí thấp hơn hoặc nhận một khoản hoàn phí nhỏ cho mỗi giao dịch, vì họ đóng góp thanh khoản cho nền tảng. Thông thường taker trả phí cao hơn. Cấu trúc cụ thể tùy thuộc từng nền tảng và có thể cũng phụ thuộc vào khối lượng giao dịch theo tháng hoặc hạng tài khoản của trader.

Làm sao để biết lệnh của tôi là lệnh maker hay taker?

Nếu lệnh của bạn được thêm vào sổ lệnh và chờ để được khớp, đó là lệnh maker. Nếu lệnh được thực thi ngay lập tức đối chiếu với một lệnh hiện có, đó là lệnh taker. Để đảm bảo lệnh của bạn vào sổ dưới dạng maker, hãy sử dụng tùy chọn "Post Only" khi có sẵn — tùy chọn này sẽ từ chối lệnh nếu lệnh đó có khả năng được thực thi ngay lập tức thay vì nằm trong sổ lệnh.

Phí maker-taker có giống nhau trên mọi sàn không?

Không. Mức phí và cấu trúc khác nhau giữa các nền tảng, và nhiều sàn giảm phí khi khối lượng giao dịch theo tháng của trader tăng. Một số sàn cũng có thể cung cấp hoàn phí maker trên các thị trường được chọn. Vì vậy, bạn nên kiểm tra biểu phí được công bố của từng nền tảng trước khi giao dịch.

Những suy nghĩ kết

Sự phân biệt maker-taker là một trong những cơ chế cốt lõi định hình cách sàn hoạt động và cách họ định giá dịch vụ. Maker cung cấp thanh khoản giúp thị trường trở nên thực tế và cạnh tranh, trong khi taker tiêu thụ thanh khoản đó để thực hiện giao dịch ngay lập tức.

Tài liệu đọc thêm

• Hướng dẫn đầy đủ về giao dịch tiền mã hóa cho người mới

• Hướng dẫn cho người mới về chiến lược giao dịch tiền mã hóa

• Giao dịch ký quỹ (Margin Trading) là gì?

• Rủi ro tài chính được giải thích