Nhiều nền kinh tế trải qua nhiều giai đoạn lạm phát, xảy ra khi giá hàng hóa trung bình tăng cùng với chi tiêu tăng do đồng tiền giảm giá. Nói chung, chính phủ và các tổ chức tài chính làm việc cùng nhau để đảm bảo lạm phát xảy ra một cách nhẹ nhàng và từ từ. Tuy nhiên, có một số ví dụ trong lịch sử cho thấy tỷ lệ lạm phát diễn ra nhanh đến mức khiến giá trị đồng tiền của quốc gia đó mất đi một cách không cân xứng.
Trong cuốn sách “Động lực tiền tệ của siêu lạm phát”, nhà kinh tế Philip Cagan nói rằng thời kỳ siêu lạm phát bắt đầu khi giá hàng hóa và dịch vụ tăng hơn 50% trong thời gian một tháng. Ví dụ: nếu giá một bao gạo tăng từ 10 USD lên 15 USD trong vòng chưa đầy 30 ngày và từ 15 USD lên 22,50 USD vào cuối tháng tiếp theo thì đây là một ví dụ về siêu lạm phát. Và nếu xu hướng này tiếp tục, giá loại gạo này có thể đạt 114 USD trong sáu tháng và sẽ hơn 1000 USD trong một năm.
Rất hiếm khi tỷ lệ siêu lạm phát duy trì ở mức 50%. Trong nhiều trường hợp, tỷ lệ này thay đổi rất nhanh khi giá của nhiều hàng hóa và dịch vụ tăng mạnh trong vòng một ngày hoặc vài giờ. Hậu quả của việc tăng giá này là làm giảm niềm tin của người tiêu dùng và giảm giá trị đồng tiền quốc gia. Cuối cùng, siêu lạm phát gây ra hiệu ứng gợn sóng dẫn đến việc đóng cửa công ty, tăng tỷ lệ thất nghiệp và giảm doanh thu từ thuế. Các sự kiện siêu lạm phát nổi tiếng nhất xảy ra ở Đức, Venezuela và Zimbabwe, nhưng nhiều quốc gia khác cũng trải qua những cuộc khủng hoảng tương tự, bao gồm Hungary, Nam Tư, Hy Lạp, v.v.
Siêu lạm phát ở Đức
Một trong những ví dụ nổi tiếng nhất về siêu lạm phát xảy ra ở Cộng hòa Weimar của Đức sau Thế chiến thứ nhất. Đức đã vay rất nhiều tiền để tài trợ cho cuộc chiến của mình, hoàn toàn tin tưởng rằng mình có thể giành chiến thắng trong cuộc chiến và sử dụng viện trợ của đồng minh để giúp trả nợ. Đức không những không giành chiến thắng trong cuộc chiến mà còn phải trả hàng tỷ đô la tiền bồi thường.
Mặc dù vẫn còn nhiều tranh luận về nguyên nhân gây ra siêu lạm phát ở Đức, nhiều người cho rằng nguyên nhân bao gồm việc đình chỉ chế độ bản vị vàng, bồi thường chiến tranh và việc tạo ra tiền giấy với số lượng tương đối liều lĩnh. Quyết định đình chỉ chế độ bản vị vàng khi bắt đầu chiến tranh có nghĩa là tiền đang lưu hành không liên quan gì đến giá trị số vàng mà đất nước nắm giữ. Đây là một động thái gây tranh cãi dẫn tới sự mất giá của đồng tiền Đức, buộc đồng minh phải yêu cầu thanh toán bồi thường bằng các loại tiền tệ khác ngoài đồng Mark của Đức. Đức đáp trả bằng cách in số lượng lớn đồng Mark Đức để mua ngoại tệ, khiến giá trị đồng Mark Đức thậm chí còn giảm thấp hơn.
Tại một thời điểm trong sự kiện này, tỷ lệ lạm phát đã tăng với tốc độ vượt quá 20% mỗi ngày. Đồng tiền Đức trở nên vô giá trị đến mức người ta đốt tiền để giữ ấm cho ngôi nhà vì nó rẻ hơn mua củi.
Siêu lạm phát ở Venezuela
Nhờ trữ lượng dầu lớn, Venezuela có thể duy trì một nền kinh tế lành mạnh trong suốt thế kỷ 20, nhưng tình trạng dư cung dầu vào những năm 1980, quản lý kinh tế yếu kém và tham nhũng vào đầu thế kỷ 21 đã tạo ra một cuộc khủng hoảng xã hội và chính trị mạnh mẽ. Cuộc khủng hoảng bắt đầu từ năm 2010 và vẫn được ghi nhận là cuộc khủng hoảng tồi tệ nhất trong lịch sử loài người.
Tỷ lệ lạm phát ở Venezuela tăng mạnh từ tỷ lệ hàng năm là 69% năm 2014 lên 181% vào năm 2015. Giai đoạn siêu lạm phát bắt đầu vào năm 2016, đặc trưng bởi lạm phát 800% vào cuối năm, tiếp theo là 4.000% vào năm 2017, và hơn 2.600.000% vào đầu năm 2019.
Năm 2018, Tổng thống Nicolás Maduro tuyên bố một loại tiền tệ mới (Sovereign Bolivar) sẽ được phát hành để chống siêu lạm phát, thay thế đồng Bolivar hiện tại với tỷ lệ 1/100.000. Do đó, 100.000 Bolivar trở thành 1 Bolivar có chủ quyền. Tuy nhiên, hiệu quả của phương pháp này rất đáng nghi ngờ. Nhà kinh tế học Steve Hanke tuyên bố rằng việc loại bỏ số 0 là “sự bù đắp” và “vô nghĩa nếu không có sự thay đổi trong chính sách kinh tế”.
Siêu lạm phát ở Zimbabwe
Sau khi giành được độc lập vào năm 1980, nền kinh tế Zimbabwe khá ổn định khi bắt đầu giành độc lập. Tuy nhiên, chính phủ của Tổng thống Robert Mugabe đã khởi xướng một chương trình vào năm 1991 có tên là ESAP (Chương trình điều chỉnh cơ cấu kinh tế) được coi là nguyên nhân chính dẫn đến sự sụp đổ của nền kinh tế Zimbabwe. Cùng với ESAP, các cuộc cải cách ruộng đất do các cơ quan chính phủ thực hiện đã dẫn đến sự sụt giảm nghiêm trọng trong sản xuất lương thực và dẫn đến một cuộc khủng hoảng tài chính và xã hội lớn.
Đồng đô la Zimbabwe (ZWN) bắt đầu báo hiệu sự bất ổn vào cuối những năm 1990 và siêu lạm phát xảy ra vào đầu những năm 2000. Tỷ lệ lạm phát hàng năm đạt 624% vào năm 2004, 1.730% vào năm 2006 và 231.150.888% vào tháng 7 năm 2008. Do thiếu dữ liệu do ngân hàng trung ương cung cấp nên tỷ lệ này sau tháng 7 chỉ dựa trên ước tính lý thuyết.
Theo tính toán của Giáo sư Steve H. Hanke, siêu lạm phát mà Zimbabwe trải qua đã lên đến đỉnh điểm vào tháng 11 năm 2008, với tỷ lệ hàng năm là 89,7 tỷ nghìn tỷ phần trăm, tương đương 79,6 tỷ phần trăm mỗi tháng, hay 98% mỗi ngày.
Zimbabwe là quốc gia đầu tiên trải qua siêu lạm phát trong thế kỷ 21 và người ta ghi nhận sự kiện lạm phát này là vụ lạm phát tồi tệ thứ hai từng xảy ra trong lịch sử loài người (sau Hungary). Năm 2008, ZWN chính thức bị hủy bỏ và ngoại tệ được sử dụng làm tiền tệ hợp pháp.
Sử dụng tiền kỹ thuật số
Bởi vì Bitcoin và các loại tiền kỹ thuật số khác không dựa trên hệ thống trung tâm nên giá trị của chúng không thể được xác định bởi chính phủ hoặc tổ chức tài chính. Công nghệ chuỗi khối đảm bảo rằng việc phát hành tiền mới tuân theo một lịch trình đã định sẵn và mỗi đơn vị là duy nhất và có khả năng chống trùng lặp.
Đây là lý do tại sao tiền kỹ thuật số trở nên phổ biến - đặc biệt là ở các quốc gia đang trải qua siêu lạm phát, như Venezuela và Zimbabwe. Các sự kiện tương tự có thể được nhìn thấy ở các quốc gia như Zimbabwe, nơi thanh toán bằng tiền kỹ thuật số ngang hàng đã tăng lên đáng kể.
Ở một số quốc gia, các nhà chức trách đang nghiên cứu nghiêm túc các khả năng và rủi ro liên quan đến việc giới thiệu các loại tiền kỹ thuật số do chính phủ phát hành như một giải pháp thay thế tiềm năng cho tiền tệ truyền thống và ngân hàng trung ương Thụy Điển là một trong những quốc gia đầu tiên. Các ví dụ khác bao gồm các ngân hàng trung ương của Singapore, Canada, Trung Quốc và Hoa Kỳ.
Phần kết luận
Mặc dù các ví dụ về siêu lạm phát dường như vẫn còn rất ít, nhưng rõ ràng là trong một khoảng thời gian, sự lo lắng về chính trị và xã hội có thể nhanh chóng dẫn đến sự mất giá của các loại tiền tệ truyền thống. Nhu cầu xuất khẩu của một quốc gia thấp hơn có thể là một nguyên nhân chính. Khi một đồng tiền bị mất giá, giá sẽ tăng rất nhanh, cuối cùng tạo ra một vòng luẩn quẩn. Điều thú vị cần lưu ý là nếu niềm tin vào tiền tệ truyền thống giảm sút thì niềm tin vào tiền kỹ thuật số sẽ có xu hướng tăng lên. Điều này có thể có tác động mạnh mẽ đến cách nhìn nhận và sử dụng tiền trên toàn cầu.