Bugun ertalab Justin’ning ushbu tvitini o‘qidim. Ularning sudi menga unchalik qiziq tuyulmadi, ammo Justin maqolasida aynan bitta gap bor edi, u mening qiziqishimni uyg‘otdi: unda “$USD1 ehtimol orqa eshik bo‘lishi mumkin”.
Aslida, agar aktivlarni muzlatish nazarda tutilsa, bunday funksiya faqat USD1’da emas: qolgan USDT va USDC’da ham bor. Bu yetarli darajada markazsizlashtirilgan bo‘lmasa-da, “black forest”dagi (qora o‘rmon) tez-tez sodir bo‘ladigan koinlar olamida buni ijobiy narsa deb hisoblash mumkin.
Shuning uchun juda qiziqib, taqqoslab ko‘rdim: USD1, USDT va USDC ning smart-kontaktlarini bir joyga qo‘yib, uchta stablecoin (barqaror koin) emissiya qiluvchisi foydalanuvchi aktivlariga nisbatan qanday “xavfni boshqarish” (risk control) darajasiga qadar ishlay olishini aniqlab chiqdim.
1. USDC vakolatlari nisbatan cheklangan.
Circle istalgan manzilni qora ro‘yxatga kiritishi mumkin. Qora ro‘yxatga kiritilgach, bu manzil deyarli USDC yubora ham, qabul qila ham olmaydi. Bundan tashqari, Circle butun USDC kontraktini to‘xtatib qo‘yishi mumkin.
Ammo hozirgi USDC kontraktida qora ro‘yxatdagi manzildan USDC’ni to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘chirib olish imkonini beruvchi administrator funksiyasi yo‘q. Shuningdek, unda USDT’dagi kabi qora ro‘yxatdagi manzilning barcha qoldig‘ini bevosita yo‘q qila oladigan destroyBlackFunds funksiyasi ham mavjud emas.
Biroq USDC’ning o‘zi yangilanishi mumkin bo‘lgan kontrakt bo‘lib, Circle Proxy Admin’ni nazorat qiladi va kontraktning yangi versiyasini o‘rnatishi mumkin. Shuning uchun bu yerda faqat hozirgi versiya nimalar qila olishi haqida gapiryapmiz; bu Circle kelajakda bunday vakolatlarni qo‘shish imkoniga hech qachon ega bo‘lmaydi degani emas.
2. USDT vakolatlari yanada kengroq.
Tether istalgan USDT manzilini addBlackList orqali muzlatishdan tashqari, juda to‘g‘ridan-to‘g‘ri ishlaydigan destroyBlackFunds funksiyasiga ham ega.
Manzil qora ro‘yxatga kiritilgandan so‘ng, Tether ushbu funksiyani chaqirib, manzildagi USDT qoldig‘ini to‘g‘ridan-to‘g‘ri nolga tushirishi va bu miqdorni USDT’ning umumiy taklifidan ayirib tashlashi mumkin.
Shunday qilib, 10 million USDT o‘z sovuq hamyoningizda turgan va shaxsiy kalitni faqat o‘zingiz bilgan taqdirda ham, Tether bu manzilni qora ro‘yxatga kiritsa, blokcheyndagi USDT baribir muzlatilishi, keyin esa hatto yo‘q qilinishi mumkin.
3. USD1 vakolatlari esa biroz boshqacha.
USD1’da ham muzlatish, muzdan yechish, to‘xtatib turish, yangi token chiqarish va yo‘q qilish kabi administrator vakolatlari mavjud. Ammo hozir ishlayotgan V2 kontraktida yana ikkita juda nozik funksiya bor: drain va reallocate. Manzil muzlatilgandan keyin drain undagi barcha USD1’ni administrator nazoratidagi manzilga o‘tkazishi mumkin.
reallocate muzlatilgan manzildagi USD1’ni to‘g‘ridan-to‘g‘ri boshqa manzilga qayta taqsimlashi mumkin.
Demak, hamyonda 10 million USD1 bo‘lsa, administrator vakolatlari bu 10 millionni shunchaki vaqtincha ishlatib bo‘lmaydigan holatga keltirish bilangina cheklanmaydi. Kontrakt vakolati uchun belgilangan shartlar bajarilgach, bu 10 million USD1’ni asl hamyondan to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘chirishi yoki boshqa manzillarga qayta taqsimlashi ham mumkin.
Uchalasini birga ko‘rib chiqsak, taxminan quyidagicha bo‘ladi:
USDC: muzlatish
USDT: muzlatish + yo‘q qilish
USD1: muzlatish + ko‘chirish + qayta taqsimlash
Albatta, bu uchalasi ham markazlashgan steyblkoinlar. USDT va USDC hech qachon senzura qarshiligini va’da qilmagan, shu bois USD1’da administrator vakolatlari borligining o‘zi noodatiy emas.
USD1’ning o‘ziga xos jihati shundaki, u muzlatilgan foydalanuvchi qoldiqlarini keyinchalik tasarruf etish uchun juda keng imkoniyatlarni taqdim etadi. Administrator foydalanuvchining imzosisiz va shaxsiy kalitini olmasdan, aqlli kontrakt darajasida ushbu USD1’ning yakuniy egasini o‘zgartirishi mumkin.
Eng keskin qilib aytganda, USD1’dagi eng yuqori vakolat foydalanuvchining ruxsatisiz hisobidagi USD1’ni o‘zining yoki boshqa birovning hamyoniga o‘tkazish imkonini beradi. Sovuq hamyondan foydalanishingiz yoki ko‘p imzoli hamyonga ega bo‘lishingiz ham bunga to‘sqinlik qila olmaydi.
Justin aytgan «orqa eshik» masalasida esa, menimcha, bir narsani aniqlashtirib olish kerak.
Agar «orqa eshik» deganda dasturchilar hech kim bilmaydigan zararli kodni yashirincha joylaganini nazarda tutsak, hozircha USD1’da shunday orqa eshik borligini tasdiqlaydigan dalil yo‘q. freeze, drain va reallocate funksiyalarini ochiq kontraktda ko‘rish mumkin.
Ammo agar «orqa eshik» deganda pul o‘z blokcheyn hamyoningizda turgan, shaxsiy kalit faqat o‘zingizda bo‘lgan taqdirda ham emitent aktivlarni muzlatish yoki hatto qayta taqsimlash imkonini beruvchi maxsus administrator vakolatlarini saqlab qolishini nazarda tutsangiz, USD1’da bunday mexanizm haqiqatan ham bor.
Albatta, bunday deyish USD1 foydalanuvchilar aktivlarini sababsiz ko‘chiradi yoki buni ataylab yashiradi degani emas. Axir kod kontraktning o‘zida bor. Bu sinchiklab tushuntirilmagan bo‘lsa-da, aslida mavjud bo‘lgan o‘ziga xos «mablag‘larni qayta yo‘naltirish» hisoblanadi.
Bundan tashqari, tekshiruvim davomida yanada muhim bir masalaga duch keldim:
World Liberty’ning rasmiy GitHub sahifasida ko‘rsatilgan USD1 manba kodi hozirda onlayn ishlayotgan USD1 bajaradigan kod bilan bir xil emas.
World Liberty’ning rasmiy GitHub sahifasida hozir e’lon qilingan USD1 manba kodida drain va reallocate funksiyalari yo‘q. Biroq amalda ishlayotgan USD1’ning 2026-yil aprelidagi yangilanishdan keyingi StablecoinV2 kontrakti muzlatilgan qoldiqlar uchun drain va reallocate amallarini bajarishi mumkin, ya’ni bu ikki vakolatga allaqachon ega. Shu sababli, faqat rasmiy GitHub’ni ko‘rganlar USD1 ustidan amaldagi markazlashgan nazorat vakolatlarini yetarlicha baholamasligi mumkin.