3. Đức Phật về quê
Sau khi Thế Tôn thành đạo được năm năm, theo lời triệu tập của phụ vương, Ngài từ thành Vương Xá trở về quê hương Ca-tì-la-vệ của mình. Trước khi Đức Phật trở về nước, tin vui đáng mừng ấy nhanh chóng được loan ra khắp nơi. Phụ vương, dì, các phi tần, và cả con trai của Đức Phật là La-hầu-la… tất cả đều đang chờ Thế Tôn trở về cung điện. Nhưng lúc này, Thế Tôn đã là một vị Phật, đồng thời cũng là một thành viên trong Tăng đoàn; vì thế Ngài không trở về cung điện nữa, mà cùng với đông đảo các Tỳ-kheo an trú trong khu rừng gần thành. Tịnh Phạn vương cùng các thị tùng liền đến khu rừng—nơi đã được xây dựng riêng cho Đức Phật—tại tịnh xá Ni-câu-luật. Ngài gặp Phật, đồng thời cũng nhìn thấy nhiều Tỳ-kheo dưới tòa của Đức Phật, khoác những bộ y ca-sa rách rưới vô cùng, và đã cạo nhẵn râu tóc, nên Ngài cảm thấy rất không đành lòng. Sáng hôm sau, theo lệ thường, Đức Phật ra ngoài đi khất thực, lần lượt đến các nhà trong thành để dâng bát theo thứ tự từng cửa. Việc này lại được truyền tới tai của Tịnh Phạn vương; thế là ông vội vàng đến tìm Đức Phật. Ông nói: “Con của ta ơi, sao con lại đi xin ăn như một kẻ ăn mày vậy? Con thật sự làm nhục ta!”
Lời Đức Phật đáp: “Đại vương ơi! Đây là lệ cũ (quy tắc) do tổ tiên chúng ta để lại!”
Chỉ là như vậy thôi thì Vua Tịnh Phạn sẽ không thể hiểu được, nên Đức Phật lại nói: “Vương tộc và sĩ tộc của chúng ta vốn là dòng dõi xuất thân như thế, nay dĩ nhiên chưa đến nỗi phải sa sút đến mức làm kẻ ăn xin.” Đức Phật nói tiếp bằng một nụ cười khẽ, rồi rằng: “Còn ngài và vương tộc của ngài quả đúng phải lấy danh dự làm đầu. Nhưng tổ tiên của tôi—những vị Phật trong quá khứ—và những việc tôi làm, thì giống hệt như nhau.”
Vì lúc này Thế Tôn không còn là thái tử dòng họ Thích-ca nữa, mà là bậc thầy của loài người và trời, lấy việc cứu giúp tất cả chúng sinh làm chí nguyện, nên không nên còn chịu sự ràng buộc bởi quan niệm của vương tộc; do đó cần lấy quy luật của tăng đoàn làm chuẩn. Còn cách sống bằng cách đi bát (bình bát), là hình thức chung mà tất cả các đoàn sa-môn ở Ấn Độ thời bấy giờ đều có. Bởi xuất gia bỏ nhà, không có tài sản riêng, lại cũng không có chỗ ở cố định; chỉ mang theo y phục dùng để che thân và chống rét, cùng bát úp để khất thực. Mục đích là buông bỏ hết mọi danh lợi và vật dục, chuyên tâm tu tập đạo nghiệp.
Nói tiếp: Ngay vào ngày ấy, để gặp lại người vợ trước của mình là Da-du-đà-la (Da-du-đà-la), Đức Thế Tôn, cùng với hai vị đệ tử, đến cung điện vua. Da-du-đà-la thấy Đức Thế Tôn mặc y phục của người ăn xin (y ca-sa) thì xúc động đến nỗi không thốt được lời nào; nàng nhào tới trước mặt Đức Thế Tôn, ôm lấy hai đầu gối của Ngài và nức nở khóc. Bấy giờ Đức Thế Tôn đỡ Da-du-đà-la dậy, an ủi nàng, dùng lời lẽ ân cần mà thuyết giảng giáo pháp của Phật cho nàng. Những lời ấy trong lòng nàng đã in sâu lòng từ bi của Đức Phật. Vì vậy, sau khi Ngài rời Đức Phật, nàng liền thay cho hoàng tử La-hầu-la những bộ y phục lộng lẫy để đưa đến gặp Đức Thế Tôn. Vị thiếu niên ấy, được mẹ dạy bảo, khi gặp Phật liền hỏi: “Thưa phụ vương! Khi nào con có thể trở thành vua, kế thừa ngôi vị vương triều của dòng họ Thích-ca? Xin ngài ban cho con kế thừa đi!” Đức Phật nghe lời ấy, liền nắm tay La-hầu-la, rời khỏi vương thành, đưa vị thiếu niên ấy đến Ni-câu-luật viên nơi Ngài và các đệ tử đang cư trú; rồi Ngài bảo: “Những điều con mong kế thừa không phải là vĩnh hằng, mà lại là những điều gây khổ não; sự kế thừa như thế thì ta đã không thể ban cho con nữa. Nhưng những báu vật con đạt được dưới cội Bồ-đề của ta thì có thể trở thành của con—đó là thứ có thể giúp con kế thừa mãi mãi.” Vì vậy, Đức Phật giao vị thiếu niên vương tử ấy cho Xá-lợi-phất, trở thành sa-di sớm nhất trong tăng đoàn.
Lần này Đức Thế Tôn trở về quê nhà; xét theo quan niệm thế tục thì đúng là mang tính chất thăm thân. Nhưng đứng trên lập trường của Đức Phật thì đó là dùng Phật pháp để độ cho người trong dòng họ Thích-ca. Vua cha của Ngài, sau khi nghe pháp, liền chứng được quả vị đầu tiên, “pháp nhãn thanh tịnh” (thấy biết ban đầu). Tức là tuy chưa chứng quả A-la-hán và chưa thoát hẳn nỗi khổ của sinh tử, nhưng đã thoát được điều đáng lo, con đường Niết-bàn có thể trông thấy. Cũng như cung phi, đa số đều được thọ giới pháp, đồng thời cũng độ cho những người như Ni-đà-na (Mahàpajàpati), và các vị em cùng mẹ khác cha như Nan-đà sinh ra từ bà Ma-ha Ba-xà-ba-đề, cũng xuất gia.
Do đó, trong thời kỳ sám hối trở về vì quy định bảy ngày chung ấy, thành quả cảm hóa nổi bật là khiến tăng đoàn Phật giáo tăng thêm nhiều vị đệ tử xuất gia từ dòng họ của vua (Vua Tịnh Phạn). Trong số đó có người nổi tiếng như A-na-luật, A-nan-đà, Câu-tì-la, và về sau cũng đi theo xuất gia như Đề-bà-đạt-đa—kẻ sau này tranh giành quyền lãnh đạo với Đức Phật—cùng với cả Ưu-ba-ly, người thợ cạo nô lệ được sai đến hầu, cắt tóc cho các hoàng tử; vào lúc này cũng đến và xuất gia.
Người đời sau thường truyền rằng mười vị đệ tử lớn của Đức Phật—trừ Tu-bồ-đề là người được nói đến là đệ nhất về “giải không” (thấu hiểu tính Không) thì có vẻ xuất gia muộn hơn—còn chín vị khác như Xá-lợi-phất đệ nhất về trí tuệ, Mục-kiền-liên đệ nhất về thần thông, Đại Ca-diếp đệ nhất về đầu-đà (khổ hạnh), A-na-luật đệ nhất về thiên nhãn, Phú-lâu-na (Tử của Mãn Từ) đệ nhất về thuyết pháp, Ca-chiên-diên đệ nhất về biện luận, Ưu-ba-ly đệ nhất về trì giới, La-hầu-la đệ nhất về mật hạnh—tất cả đều đã xuất hiện rồi.
IV. Hành trì (đi lại) của Đức Phật
Sau khi thành đạo, cho đến khi nhập diệt, khoảng chừng bốn mươi lăm năm; mỗi năm, ngoài bốn tháng mùa mưa và thời gian các đệ tử luôn theo hầu ở tại nhà của một tín chủ nào đó, hoặc ở trong tinh xá, rừng, trang viên do một vị trưởng giả nào xây tặng, thì phần còn lại—trung bình mỗi năm có tám tháng—dành vào việc du hóa, làm công việc giáo hóa con người. Thường từ làng này qua làng khác, từ thành này qua thành khác, từ nước này sang nước kia; cùng với sự đồng hành của nhiều đệ tử, khắp nơi tuyên dương giáo pháp của Phật. Đa phần là dùng những ví dụ giản dị, dễ hiểu và những câu chuyện sinh động mang màu sắc dân gian, làm phương tiện để hoằng dương Phật pháp.
Thời Đức Phật, những nơi chốn nổi tiếng; ngoài tinh xá trúc lâm ở thành Vương Xá như đã nói trên, còn có tinh xá Kỳ Viên gần thành Xá-vệ, cũng gọi là Kỳ Thụ Cấp Cô Độc Viên. Hai nơi này trong lịch sử Phật giáo có địa vị vô cùng quan trọng. Rất nhiều kinh điển của Đức Phật được thuyết ra đều gắn liền với hai nơi ấy; vì địa điểm rộng rãi, thuận tiện cho việc tiếp nhận đa số người nghe và chư Tăng xuất gia trú ngụ, nên trong nhiều kinh Phật, ngay khi mở đầu thường ghi rõ lúc bấy giờ Đức Phật đang ở tinh xá trúc lâm tại thành Vương Xá hoặc tinh xá Kỳ Viên tại thành Xá-vệ. Thành Vương Xá là kinh đô của nước Ma-già-đà; thành Xá-vệ là kinh đô của nước Kiều-tát-la (Kosala). Hai quốc gia này chính là trung tâm của văn hóa mới tại lưu vực sông Hằng; so với nước của dòng họ Thích-ca là Ca-tì-la-vệ, thì cũng đều là những nước lớn và hùng mạnh.
Nói về nhân duyên của tinh xá Kỳ Viên thì hết sức giàu tính chất thơ mộng. Người ta kể rằng: sau khi Đức Phật cùng các đệ tử mới xuất thân từ vương tộc Thích-ca trở về thành Vương Xá, liền có một vị đại phú gia ở địa phương kính thỉnh Đức Phật và chư đệ tử về nhà mình để cúng dường bữa ăn. Vừa khéo vào chiều hôm trước, vị phú gia ấy có một người thân tên là Tu-đạt-đa đặc biệt từ thành Xá-vệ đến thăm; khi gặp vị phú gia này, thấy cả nhà ai nấy đều bận rộn hết sức, hỏi ra mới biết là đang chuẩn bị để cung thỉnh Đức Phật đến dùng bữa. Khi nghe danh hiệu “Đức Phật”, ông vô cùng vui mừng, nói: “Danh hiệu Phật khó mà được nghe, huống chi lại có thể gặp được Đức Phật và lễ kính Đức Phật—đó chẳng phải là việc hạnh phúc biết bao sao!” Vì vậy, Tu-đạt-đa không chờ đến khi trời sáng hôm sau, liền tự mình đến nơi cư trú của Đức Phật để xin gặp. Đêm ấy Đức Phật ngồi tĩnh tọa trong khu vườn, nơi đó vốn là nghĩa địa trong rừng—sau khi người chết thì bỏ thi thể ở đây, để mặc cho chim thú ăn thịt. Dù trong trạng thái sợ hãi cực độ, Tu-đạt-đa vẫn gắng gượng dũng khí, bước vào khu rừng âm u lạnh lẽo, bái kiến Đức Phật, trực tiếp nghe giáo pháp, rồi trở thành một cư sĩ tại gia hết lòng tin kính. Vì ông là người giàu nhất ở thành Xá-vệ, nên ông thỉnh Đức Phật đến hoằng pháp ở thành Xá-vệ phía Tây Bắc. Trên đường trở về nước, hễ gặp người quen thì ông khuyên họ cùng phát tâm xây một ngôi tinh xá, cúng dường Đức Phật và các vị tỳ-kheo đệ tử của Phật; vừa khuyên bảo vừa bắt tay vào công trình xây dựng tinh xá. Do ông giao thiệp rộng rãi, lại được nhiều người kính trọng, nên có hiệu lực như “một lời nói ra là chín đỉnh, trọng lượng như chín cân” (nói là làm).
Sau khi Ngài trở về thành Xá-vệ, Ngài xem rất nhiều chỗ để xây tinh xá đều không được như ý; chỉ có vườn riêng của Thái tử Kỳ-đà là thích hợp nhất, nên đã bỏ ra năm mươi bốn ức (năm mươi bốn) để mua đất. Lại nhờ Thái tử Kỳ-đà dâng hiến những cây trong vườn, vì thế mới gọi là “Kỳ-đà Lâm”. Tu-đạt-đa là người sống nhân hậu, hay bố thí, thường chu cấp cho kẻ cô độc; người ta gọi là “Cấp Cô Độc Trưởng giả”. Do công đức của hai vị hợp thành nên gọi là “Kỳ Thụ Cấp Cô Độc Viên”. Khi công trình kiến thiết tinh xá Kỳ Viên đang tiến hành, Đức Phật trước hết sai Xá-lợi-phất đi đến, phụ trách việc giám sát. Tinh xá này có diện tích đến tám mươi khoảnh, dài một nghìn sáu trăm thước Anh, rộng bốn trăm năm mươi thước Anh, khoảng mười chín ngàn một trăm bảy mươi tấc vuông; xây dựng mười sáu đại lầu gác, sáu mươi hang động nhà ở, sáu mươi bốn viện; ngoài các hang có nhà riêng cho chư Tăng cư trú đến một ngàn hai trăm chỗ, và một số nơi tập chúng rèn luyện việc chặt tỉa, có đến một trăm hai mươi chỗ. Như vậy có thể thấy đây là một ngôi đại tự đường hết sức hùng vĩ. Vua Ba-tư-nặc của nước Kiều-tát-la, ở thành Xá-vệ; sau khi Đức Phật đến tinh xá Kỳ Viên thì cũng thường vui lòng đến thăm, nghe pháp, và trở thành người ủng hộ Tam Bảo.
Từ đó trở đi, Đức Thế Tôn Thích-ca thường qua lại giữa thành Vương Xá ở phía Đông Nam và thành Xá-vệ ở phía Tây Bắc; hoạt động giáo hóa Phật giáo cũng lấy khu vực đó làm trung tâm, trong phạm vi đường kính khoảng sáu trăm kilômét.$BTC
