Sự căng thẳng giữa Hoa Kỳ và Iran không phải là mới, và nó không bắt đầu đột ngột. Nó là kết quả của nhiều năm thiếu tin tưởng, các xung đột trong quá khứ và nỗi sợ hãi từ cả hai phía. Điều làm cho tình hình trở nên nghiêm trọng hơn hôm nay là một số hình thức áp lực đang diễn ra cùng một lúc—đàm phán, cảnh báo quân sự và các lệnh trừng phạt kinh tế—để lại ít không gian cho sai lầm.
Ngoại giao, sự chuẩn bị quân sự và áp lực kinh tế đang hoạt động cùng nhau thay vì một cái sau cái khác. Khi những điều này chồng chéo lên nhau, tình hình trở nên mong manh. Bất kỳ vấn đề nhỏ nào trong một lĩnh vực cũng có thể nhanh chóng ảnh hưởng đến những lĩnh vực khác, làm tăng nguy cơ leo thang ngay cả khi không bên nào muốn một cuộc xung đột toàn diện.
Tại sao căng thẳng lại gia tăng một lần nữa
Mặc dù các cuộc đàm phán giữa hai bên đang diễn ra, nhưng chúng đang diễn ra dưới áp lực nặng nề. Khi các cuộc thương thảo diễn ra trong một môi trường như vậy, cả hai bên đều cố gắng tỏ ra mạnh mẽ hơn là linh hoạt. Iran chủ yếu tập trung vào việc bảo vệ chủ quyền của mình và duy trì sự răn đe, đặc biệt là xung quanh chương trình hạt nhân của mình. Hoa Kỳ, ngược lại, muốn ngăn chặn Iran có được khả năng hạt nhân có thể thay đổi cán cân quyền lực trong khu vực.
Sự bất đồng cốt lõi này không có giải pháp dễ dàng. Iran coi việc làm giàu hạt nhân là quyền và nhu cầu an ninh của mình, trong khi Mỹ coi đó là một mối đe dọa nghiêm trọng. Vì không bên nào sẵn sàng nhượng bộ về vấn đề này, các cuộc thảo luận thường tập trung vào giới hạn và các biện pháp bảo vệ thay vì một thỏa thuận cuối cùng.
Cùng một lúc, các cảnh báo quân sự đã trở nên rõ ràng hơn. Iran đã tuyên bố rằng bất kỳ cuộc tấn công trực tiếp nào sẽ dẫn đến hậu quả khu vực rộng lớn hơn, bao gồm các phản ứng chống lại các vị trí của Mỹ. Mỹ phản hồi một cách yên lặng hơn bằng cách duy trì trạng thái sẵn sàng quân sự trong khu vực. Cả hai bên đều đang gửi tín hiệu nhằm ngăn chặn bên kia hành động.
Vùng Vịnh Ba Tư: điểm nóng nguy hiểm nhất
Địa lý làm cho tình huống này càng rủi ro hơn. Vùng Vịnh Ba Tư là một khu vực hẹp và đông đúc đầy tàu chiến, máy bay không người lái, máy bay và tàu thương mại. Trong một không gian đông đúc như vậy, sự hiểu lầm có thể xảy ra rất nhanh.
Không bên nào muốn xảy ra va chạm trên biển, nhưng cả hai đều hành động như thể một việc như vậy là có thể. Điều này tạo ra nguy hiểm vì sự leo thang không cần một quyết định cố ý. Một bước đi hoặc sự đánh giá sai lầm có thể kích hoạt một phản ứng nhanh chóng. Eo biển Hormuz làm mọi thứ tồi tệ hơn, vì nó rất quan trọng cho dầu và thương mại toàn cầu. Ngay cả những gián đoạn nhỏ ở đó cũng có thể làm rung chuyển các thị trường toàn cầu và giá năng lượng.
Các biện pháp trừng phạt như áp lực lâu dài
Các biện pháp trừng phạt hiện đã trở thành một phần vĩnh viễn của mối quan hệ Mỹ - Iran. Chúng không còn là công cụ ngắn hạn nhằm ép buộc các thỏa hiệp nhanh chóng. Thay vào đó, chúng định hình nền kinh tế và kế hoạch dài hạn của Iran.
Từ quan điểm của Mỹ, các biện pháp trừng phạt hạn chế nguồn lực của Iran và tăng cường áp lực. Từ góc nhìn của Iran, chúng chứng minh rằng thỏa hiệp dẫn đến điểm yếu, không phải là sự giải tỏa. Qua thời gian, điều này làm cứng nhắc thái độ của cả hai bên. Iran thích nghi với áp lực kinh tế, và sự sẵn lòng nhượng bộ giảm bớt thay vì tăng cường.
Vì lý do này, các biện pháp trừng phạt và ngoại giao thường diễn ra cùng nhau nhưng hiếm khi hỗ trợ lẫn nhau. Áp lực được cho là để giúp các cuộc đàm phán, nhưng thường thuyết phục Iran rằng chờ đợi và kháng cự thì an toàn hơn là nhượng bộ.
Tác động khu vực và sự quan tâm âm thầm
Cuộc đối đầu này ảnh hưởng đến nhiều hơn chỉ là Mỹ và Iran. Các quốc gia trong khu vực, đặc biệt là những nước có lực lượng Mỹ đóng quân, biết rằng họ có thể trở thành mục tiêu ngay cả khi không trực tiếp tham gia. Các nhóm liên kết với Iran theo dõi chặt chẽ các tín hiệu có thể biện minh cho hành động hoặc kiềm chế.
Nhiều quốc gia khu vực và châu Âu âm thầm thúc đẩy việc giảm leo thang. Công khai, họ nói một cách kiên quyết, nhưng riêng tư, họ tập trung vào việc ngăn chặn tình huống không bị kiểm soát. Họ hiểu rằng sự leo thang có thể lan rộng nhanh chóng khi sự răn đe thất bại.
Điều gì đang xảy ra phía sau hậu trường
Mặc dù có những tuyên bố mạnh mẽ từ công chúng, cả hai bên đều đang cố gắng tránh một cuộc xung đột không kiểm soát. Các kênh giao tiếp yên tĩnh vẫn tồn tại để giảm thiểu sự hiểu lầm và ngăn chặn sự leo thang không mong muốn. Những kênh này được sử dụng không phải vì có sự tin tưởng, mà vì thiếu vắng niềm tin.
Cùng lúc đó, cả hai bên đều chuẩn bị cho thất bại. Lực lượng quân sự luôn trong trạng thái cảnh giác, và áp lực kinh tế tiếp tục. Điều này tạo ra một sự cân bằng rủi ro nơi mà nỗ lực tránh xung đột tồn tại song song với việc chuẩn bị cho nó.
Mong đợi điều gì tiếp theo
Trong tương lai gần, kết quả có khả năng xảy ra nhất là sự tiếp tục hơn là giải quyết. Các cuộc đàm phán có thể sẽ tiếp tục ở dạng hạn chế, các biện pháp trừng phạt sẽ vẫn được duy trì, và mức độ cảnh giác quân sự sẽ vẫn cao. Các sự cố nhỏ có thể xảy ra, nhưng hầu hết sẽ có khả năng được kiểm soát trước khi trở thành xung đột công khai.
Rủi ro lớn nhất nằm ở một sự kiện bất ngờ xảy ra vào một thời điểm căng thẳng, khi các nhà lãnh đạo cảm thấy bị buộc phải phản ứng mạnh mẽ. Ngay cả khi sự leo thang không phải là mục tiêu, áp lực và thời điểm có thể đẩy các quyết định theo những hướng nguy hiểm.
Bất kỳ thỏa thuận hạn chế nào về vấn đề hạt nhân có thể làm giảm căng thẳng tạm thời, nhưng nó sẽ không chấm dứt cuộc đối đầu. Nó chỉ làm chậm lại cho đến khi giai đoạn tiếp theo bắt đầu.
Quan điểm cuối cùng
Cuộc đối đầu giữa Mỹ và Iran không phải là về cảm xúc hay tự ái. Nó là về việc quản lý rủi ro trong một tình huống đầy sự thiếu tin tưởng sâu sắc. Cả hai bên đều tin rằng họ có thể kiểm soát sự leo thang trong khi vẫn duy trì áp lực, nhưng lịch sử cho thấy sự cân bằng này rất khó duy trì.
Hiện tại, sự ổn định phụ thuộc ít hơn vào các thỏa thuận lớn và nhiều hơn vào sự kiềm chế, giao tiếp và xử lý khủng hoảng một cách cẩn thận. Thời gian mà sự cân bằng mong manh này có thể kéo dài vẫn là câu hỏi then chốt.