OpenAI bosh direktori Sem Altman asos solgan Worldcoin kriptovalyuta loyihasi dushanba kuni ishga tushdi va Twitter sahifam u haqidagi postlarga to‘lib ketdi. Bunga shuncha shov-shuvning sababi nima? U bunga arziydimi? Bu oqilona sarmoyami va ushbu tokenni sotib olishga shoshilish kerakmi?

Keling, buni birgalikda ko‘rib chiqamiz.

Yil boshidan beri sun’iy intellekt texnologiyalari nihoyatda tez rivojlanayotgani sababli, ko‘pchilik tez orada ular ko‘plab insonlarning ishini egallab, minglab odamlarni ishsiz qoldiradi, deb hisoblaydi. Hatto internetda insonlar bilan sun’iy intellekt botlarini farqlash juda qiyinlashib ketishi ham mumkin. Sun’iy intellektning afzalliklari va foydalari, ayniqsa, oddiy vazifalarni avtomatlashtirish sohasidagi imkoniyatlari bilan bir qatorda, uning tahdidlari ham har kuni muhokama qilinmoqda. U, albatta, vaqtni tejaydi va avvalgidan ham unumliroq ishlashimizga yordam beradi. Ammo uning salbiy tomonlaridan xavotirlanishimiz kerakmi?

Ko‘pchilik allaqachon shunday qilyapti. Ammo, albatta, sun’iy intellekt rivojlangani sari u biz uchun yangi tahdid va xavflarni yuzaga keltiradi, biz esa ularga yechim topamiz. Worldcoin loyihasi ana shunday yechimlardan biri, xolos.

Ethereum hammuassisi Vitalik Buterin buni juda ravon ifodalagan: «Loyiha ortidagi falsafa oddiy: sun’iy intellekt insoniyat uchun mo‘l-ko‘llik va boylik yaratadi, biroq ko‘plab odamlarning ish o‘rinlarini yo‘q qilishi hamda kim inson-u, kim bot ekanini ajratishni deyarli imkonsiz qilishi mumkin. Shu bois bu muammoni hal etish uchun insonlar o‘zlarining haqiqatan ham inson ekanini isbotlay oladigan, shaxsning haqiqiyligini isbotlashning chindan ham yaxshi tizimini yaratishimiz va hammaga UBI berishimiz kerak». Worldcoin’ning o‘ziga xosligi shundaki, u yuqori darajada rivojlangan biometrik texnologiyalarga tayanadi va «Orb» deb ataladigan maxsus qurilma yordamida har bir foydalanuvchining ko‘z qorachig‘ini skanerlaydi. Buni o‘ylashning o‘zi meni nega bunchalik vahimaga soladi?

Bunday qurilmaga skanerlangan ma’lumotlarim sizib chiqmasligi, buzib kirilmasligi yoki boshqa zararli maqsadlarda ishlatilmasligi uchun ishonsam bo‘ladimi? Bu, shubhasiz, xavotirli masala.

Shunga qaramay, bu yerda asosiy e’tibor insonning haqiqiy hayotdagi shaxsini oshkor qilmasdan raqamli identifikatsiyani yangidan yaratishga qaratilgan. Blokcheyn tarmog‘i yordamida uni markazlashmagan qilish va hammaga egalik huquqini beruvchi, jamoat manfaati uchun xizmat qiladigan dunyodagi eng yirik identifikatsiya va moliyaviy tarmoqqa aylantirish ko‘zlangan. Boshqacha aytganda, loyiha maxfiyligingizni to‘liq himoya qilgan holda haqiqiy va o‘ziga xos inson ekaningizni tasdiqlaydigan raqamli identifikatsiyani yaratishni maqsad qilgan. Maxfiylikni to‘liq himoya qilish mumkinligiga hali ishonchim komil emas, lekin bu boshqa mavzu bo‘lsa kerak…

Shunday qilib, Worldcoin mamlakat yoki kelib chiqishidan qat’i nazar, global iqtisodiyotdan hamma foydalanishi uchun imkon yaratishni ko‘zlaydi. Bu sayyoradagi har bir insonni qamrab oladigan va unga foyda keltiradigan iqtisodiy kelajakka o‘tishni tezlashtiradi. OpenAI bosh direktori Sem Altman va Aleks Blaniya Worldcoin’ga uch yildan ko‘proq vaqt oldin asos solishgan. Loyiha ortidagi asosiy g‘oya — foydalanuvchilarning maxfiyligini buzmasdan, insonning shaxsini onlayn tarzda samarali tekshira oladigan yechim taklif qilish. Loyiha dastlab 2022-yilda ishga tushirilgan, yaqinda esa shaxsning haqiqiyligini isbotlashga mo‘ljallangan blokcheyn platformasini taqdim etdi. Bu kriptovalyuta hamjamiyatida turli munosabatlarga sabab bo‘ldi.

Loyihaning eng keskin tanqidchilari orasida hamkasb kripto tahlilchisi Endryu Beyli ham bor. U Twitter’da o‘ziga muammoli ko‘ringan jihatlarni bayon qilgan mavzuli postlar zanjirini e’lon qildi. Jumladan, jamoa odamlar o‘z hisob ma’lumotlarini qora bozorda sotishiga tayyor bo‘lmagan. Bu Xitoyda uchraydigan holatga o‘xshaydi: u yerdagi odamlar hozircha Worldcoin’da ro‘yxatdan o‘ta olmaydi. Ular cheklovlarni chetlab o‘tish uchun zarur hisob ma’lumotlarini Kambodja, Afrika va boshqa mamlakatlardan sotib olishadi. Biroq bu holat hozircha tizimni aldash va uning maqsadini barbod qilish qanchalik osonligini ko‘rsatadi.

Orbning o‘zi bahs-munozaralarga sabab bo‘ladigan qurilma bo‘lib, uning o‘ziga xos cheklovlari va suiiste’mol qilinish xavfi bor. Endryu uni distopik va xavfli, hatto biroz orvellcha deb ataydi, garchi gap bu ma’lumotlarni markazlashmagan va o‘zgartirib bo‘lmaydigan tarzda saqlash usuli haqida ketayotgan bo‘lsa ham. Ishonishimdan oldin, meni ko‘proq ishontirishlari kerak. Bunga erishishning bir yo‘li — amaliy tajriba va natijalar. Ammo loyiha endigina ishga tushdi, shuning uchun uning natijalarini ko‘rish uchun yana kutishimga to‘g‘ri keladi.

Endryu qayd etgan yana bir xavotir shuki, loyihani notijorat fond boshqaradi. Boshqacha aytganda, bu markazlashgan tuzilma bo‘lib, loyihani markazlashmagan qilish maqsadida ish yuritadi, biroq loyiha boshidanoq DAO emasligi aniq. Menimcha, bu ham jiddiy ogohlantiruvchi belgi.

Va nihoyat, Endryu loyihaning maqsadi tokenlarni hammaga teng taqsimlash ekani aytilayotgan bo‘lsa-da, aslida tokenlarning 20 foizini loyiha ichidagilar olishini ta’kidlaydi. Boshqa ko‘plab loyihalar ham asoschilarga yoki dastlabki investorlarga tokenlarning shunga o‘xshash ulushini berib ish boshlagan. Bu holat doim tanqid qilinadi, kripto hamjamiyatida ko‘pchilik buni ma’qullamaydi va, albatta, muvaffaqiyatga eltuvchi strategiya emas. Zcash kabi ayrim loyihalar aynan shunday adolatsiz ustunlik va imtiyozlarni yo‘qotish maqsadida hamjamiyat tomonidan bir necha bor fork qilingan.

Yana bir tanqid «Aldov, ekspluatatsiya qilingan ishchilar va naqd pul tarqatish: Worldcoin dastlabki yarim million sinov foydalanuvchisini qanday jalb qildi» nomli maqolada keltirilgan. Massachusets texnologiya institutining media nashri e’lon qilgan ushbu maqolada loyiha sinovdan o‘tkazilgan beta davridagi ayrim muammolar ko‘rib chiqiladi. Kompaniya chalg‘ituvchi marketing usullaridan foydalanganlikda, tan olganidan ko‘ra ko‘proq shaxsiy ma’lumot to‘plaganlikda va mazmunli, xabardor rozilik olishni ta’minlamaganlikda ayblangan. Shuningdek, kompaniya Yevropa Ittifoqining Ma’lumotlarni himoya qilish umumiy reglamentini (GDPR) va mahalliy qonunlarni buzganlikda tanqid qilingan. Ushbu maqola chop etilgan paytda Worldcoin 24 mamlakatda 450 000 kishining ko‘zlari, yuzlari va tanalarini skanerlagan, 2023-yilgacha esa bir milliard kishini ro‘yxatdan o‘tkazishni maqsad qilgan edi. Tadqiqotlarimga ko‘ra, hozir bu ko‘rsatkich taxminan 2 millionni tashkil etadi, ammo ishga tushirilishi atrofidagi shov-shuv sababli so‘nggi bir necha kun ichida bu raqam ancha oshgan bo‘lishi kerak. Worldcoin «orblash» amaliyotini 20 mamlakatdagi 35 shaharga kengaytirmoqda. Rag‘bat sifatida ayrim mamlakatlarda ro‘yxatdan o‘tganlarga Worldcoin’ning WLD kriptovalyuta tokenidan bepul beriladi.

Har holda, loyihani haddan tashqari tanqid qilib, salbiy ko‘rsatmoqchi emasman, shuning uchun keling, uning o‘ziga xos qiymat taklifi haqida ko‘proq gaplashamiz. Darhaqiqat, loyiha haqiqiy hayotdagi muammoni qanday hal qilish borasida o‘z qarashiga ega. Hozirgacha bildirilgan tanqidlar asosan shu qarashga erishish uchun taklif etilgan usullarga qaratilgan.

Endi ularning qarashlariga qaytaylik. Kuchli sun’iy intellekt modellarining keng omma uchun tobora ommalashib borayotgani va deepfake yaratish vositalarining ochiq manbali bo‘lishi ulardan foydalanishni nazorat qilish imkoniyatiga doir xavotirlarni kuchaytirmoqda. Ilgari insonlarni sun’iy intellektdan farqlash uchun qo‘llangan Tyuring testi endi yetarli emas: zamonaviy sun’iy intellekt bu sinovdan o‘tishga yaqin yoki undan allaqachon o‘tgan. Deepfake orqali boshqalarning qiyofasiga kirish holatlari tufayli videoga asoslangan tekshiruv ham ishonchsiz bo‘lib bormoqda. Natijada, inson ekanlikni onlayn tarzda tekshirishning ishonchli usuli yo‘q.

Bu qiyinchiliklarga qaramay, sun’iy intellektning yangi davrida insonlarning imkoniyatlarini kengaytirish uchun raqamli muhitda inson ekanlikni isbotlash muhim. Bunga javoban Worldcoin loyihasi biometrik ma’lumotlardan foydalanib, haqiqiy hayotdagi tasdiqlar orqali inson ekanlikni tekshirishga qaratilgan World ID protokolini taqdim etdi. Protokol markazlashmagan, maxfiylikni ustuvor qo‘yadigan va hammani qamrab oladigan bo‘lishni ko‘zlaydi, shunda odamlar uchinchi tomonlarga tayanmasdan inson ekanliklarini isbotlay oladilar.

Shaxsning haqiqiyligini isbotlash zarurati ilg‘or sun’iy intellektning Sybil hujumlarini (bir nechta hisob yaratish) uyushtirish hamda aldash va dezinformatsiya maqsadida sun’iy intellekt yaratgan kontentni tarqatish ehtimoli tufayli yuzaga keladi. Shaxsning haqiqiyligini isbotlash hisob yaratish tezligini tabiiy ravishda cheklash, shuningdek, foydalanuvchilarga faqat tasdiqlangan hisoblar yoki tekshirilgan kontentni saralash va ular bilan o‘zaro aloqada bo‘lish imkonini berish orqali har ikki muammoni hal qilishga yordam beradi.

Oxir-oqibat, shaxsning haqiqiyligini isbotlash raqamli identifikatsiyaning, shuningdek, raqamli autentifikatsiya va tekshirish qatlamlarining asosiy tarkibiy qismi bo‘lib xizmat qiladi. Bu insonning haqiqiyligi va o‘ziga xosligini tasdiqlab, uning onlayn identifikatsiyasidan faqat qonuniy egasi foydalanishini ta’minlaydi. Worldcoin biometrik ma’lumotlardan, xususan, ko‘z qorachig‘ini skanerlashdan foydalanishni taklif qilmoqda. Biroq Orb bilan bog‘liq maxfiylik va xavfsizlik muammolari, uning «coin» dizaynidagi kamchiliklar va kompaniya qilgan ayrim tanlovlarning axloqiy jihatlari sababli loyiha tanqidga uchragan.

Insonning shaxsi va, demakki, maxfiylik — sun’iy intellekt davrida biz uchun eng nozik masalalardan biri va bu boradagi xavotirlar o‘rinli.

Vitalik Buterin bundan ikki kun oldin e’lon qilingan so‘nggi blog postida bu masalani ko‘tarib, yuzaga keladigan xavflar haqida o‘rinli savollar berdi. Ular qatoriga oldini olib bo‘lmaydigan maxfiylik buzilishlari, odamlarning internetdan anonim tarzda foydalanish qobiliyatining yanada susayishi, avtoritar hukumatlarning majburlashi hamda bir vaqtning o‘zida ham xavfsiz, ham markazlashmagan bo‘lishning imkonsizligi ehtimoli kiradi.

Endi, asosiy tarmog‘i ikki kun oldin ishga tushirilgach, bu loyiha kripto olamida qizg‘in muhokama mavzusiga aylandi. Aytganimdek, Twitter lentamda bu haqdagi post va izohlar to‘lib yotibdi. Xo‘sh, bu siz sarmoya kiritishingiz kerak bo‘lgan loyihami?

Keling, buni batafsilroq ko‘rib chiqamiz, shunda qaror qabul qilayotganda e’tiborga olish uchun ayrim asosiy ma’lumotlarga ega bo‘lasiz.

Worldcoin qanday ishlaydi?

Har bir Worldcoin foydalanuvchisi telefoniga Ethereum hamyoniga o‘xshab, maxfiy va ochiq kalit yaratadigan ilovani o‘rnatadi. Keyin ular shaxsan «Orb» qurilmasi oldiga borishadi. Foydalanuvchi Orb kamerasiga tikiladi va ayni paytda unga Worldcoin ilovasi yaratgan, ochiq kalitini o‘z ichiga olgan QR-kodni ko‘rsatadi. Orb foydalanuvchining ko‘zlarini skanerlaydi va quyidagilarni tekshirish uchun murakkab apparat skanerlash texnologiyalari hamda mashinaviy o‘rganish asosidagi tasniflagichlardan foydalanadi:

1. Foydalanuvchi haqiqiy inson

2. Foydalanuvchining ko‘z qorachig‘i ilgari tizimdan foydalangan boshqa biror foydalanuvchining ko‘z qorachig‘iga mos kelmaydi

Birinchi token (WLD) o‘ziga xos shaxs bo‘lgan insonlarga foyda va kelajakdagi boshqaruvda ishtirok etish imkonini berish maqsadida butun dunyo bo‘ylab bepul tarqatiladi. U Worldcoin tokeni, raqamli aktivlar va an’anaviy valyutalar orqali global miqyosda to‘lov qilish, xaridlar va pul o‘tkazmalarini amalga oshirish imkonini beradi. Worldcoin — ishlab chiquvchilar, jismoniy shaxslar, iqtisodchilar va texnologlar global hamjamiyati qo‘llab-quvvatlaydigan ochiq kodli protokol. Shuni ham aytishim kerakki, Xitoy va AQSh kabi ayrim hududlarda undan foydalanishga ruxsat berilmagan.

Tokenomika

Worldcoin loyihasining tokenomikasi asosiy tarmoq ishga tushirilganidan keyin, dushanba kuni e’lon qilindi.

Umumiy taklif 10 milliard token bilan cheklangan bo‘lib, tarmoqning dastlabki 15 yili davomida bu miqdor o‘zgarmaydi. Shundan so‘ng ovoz berish orqali 1,5% inflyatsiya darajasi joriy etilishi mumkin. Tokenlar loyiha ishga tushirilishidan oldin zarb qilingan va to‘liq suyultirilgan qiymati 20,6 milliard dollarni tashkil etgan. WLD’ning ishga tushirilish vaqtidagi muomaladagi taklifi 143 million token bo‘lib, ulardan 43 millioni dastlabki foydalanuvchilar uchun ajratilgan, 100 millioni esa market-meykerlarga qarzga berilgan. Qarzlar uch oy muddatga beriladi va market-meykerlarga ularni qaytarish o‘rniga WLD tokenlarini sotib olish imkonini beradi. Market-meykerlar bilan tuzilgan kelishuv WLD bozorini boshqarishning samarali usuli deb qaraladi, biroq narxning tez tushib ketishi va uzoq muddatli barqarorligi borasida xavotirlar mavjud. WLD’ning 75 foizi vaqt o‘tishi bilan Worldcoin hamjamiyati a’zolariga ajratiladi, qolgan 25 foizi esa protokolni dastlab ishlab chiqqan jamoa, investorlar va 170 million WLD miqdoridagi zaxira o‘rtasida taqsimlanadi. Zaxirani AQShda joylashgan Tools For Humanity texnologiya kompaniyasi boshqaradi. Tarmoq jamoasi va investorlariga tegishli tokenlar loyiha ishga tushirilgan paytda bloklangan.

Hozircha narx taxminan 2,40 dollar atrofida, bu Worldcoin’ning bozor kapitallashuvini taxminan 250 million AQSh dollariga teng qiladi. Token ishga tushirilgan kuni eng yuqori nuqtaga yetib, narxi 3,33 dollarga chiqqan. Hozir esa o‘zining eng yuqori tarixiy qiymatidan 27% pastda. Narx tuzatilishi davomida 1,91 dollargacha tushdi, so‘ng hozirgi 2,41 dollar qiymatiga qayta ko‘tarildi. Uni Binance, Kucoin, Huobi va OKX kabi yirik birjalarning ayrimlarida sotib olish mumkin.

Bu Worldcoin tarmog‘ida qatnashish imkonini beruvchi foydali token. Decrypt nashrining ushbu maqolasiga ko‘ra, WLD’ning dastlabki taklifining katta qismi market-meykerlarga berilgan qarzlardan iborat bo‘lgan. Oq qog‘ozdagi formulaga ko‘ra, agar 100 million token teng taqsimlangan deb faraz qilinsa, market-meykerlar qarzga olingan WLD tokenlarini qaytarmaslikni tanlagan taqdirda har bir token uchun 2,80 dollardan sotib olishlari mumkin bo‘ladi. Qarzlar 3 oy muddatga berilgan va menimcha, muddati tugaganda ko‘plab sotuvlar bosimini ko‘rishimiz mumkin. Ayniqsa, o‘sha paytda narx 2,80 dollardan yuqori bo‘lsa. Buni hisobga oling. Hozirdan 3 oy o‘tgach, oktabr oxiriga to‘g‘ri keladi.

Xulosa qilib aytganda, Worldcoin’ning World ID protokoli orqali raqamli identifikatsiya sohasiga dadil kirib kelishi ilg‘or sun’iy intellekt va deepfake texnologiyasi keltirib chiqarayotgan muammolarni hal qilish yo‘lidagi kashshof qadamdir. Maxfiylik, shaxsiy mustaqillik, inklyuzivlik va markazlashmaslikni ustuvor deb bilgan Worldcoin, doimiy o‘zgarib borayotgan raqamli muhitda insonlarga o‘zlarining haqiqiy inson ekanini tasdiqlash imkonini berishni maqsad qilgan. Dunyo insoniyat tarixining yangi bobiga qadam qo‘yayotgan bir paytda, Worldcoin’ning hamma uchun jamoat boyligi sifatida ochiq bo‘lgan, tekshirilgan insonlarning global tarmog‘ini yaratish haqidagi qarashi onlayn adolat, ijtimoiy muloqot va ishonchni rivojlantirishga umid bag‘ishlaydi. Worldcoin, shuningdek, internetning blokcheynga asoslangan uchinchi avlodi — Web3 uchun muhim texnik muammolarni ham hal qilishi mumkin. Unda ma’lumotlar va kontent bir nechta texnologiya kompaniyalari o‘rniga jismoniy shaxslar va guruhlar tomonidan markazlashmagan tarzda boshqarilishi mumkin.

Oldinda turli qiyinchiliklar bo‘lishi mumkin, ammo Worldcoin’ning yanada xavfsiz va ishonchli raqamli ekotizim yaratishga bo‘lgan intilishi raqamli muhitda insonlar o‘rtasidagi o‘zaro aloqalar kelajagi uchun ochilishi mumkin bo‘lgan imkoniyatlardan umidvor bo‘lishimizga asos beradi. Albatta, ular muvaffaqiyatga erishsa. Hozircha loyiha juda yosh, maxfiylik va identifikatsiyani himoya qilish borasida esa keskin tanqidlar mavjud. Hozircha uni kripto bozoridagi kuzatuv ro‘yxatingizga qo‘shganingiz ma’qul, ammo portfelingizga kiritish yoki undan voz kechish haqida qaror qilishdan oldin albatta ko‘proq tadqiqot qiling va bir muddat kuzating. Men ham shunday qilyapman, shu bois boshqacha maslahat bera olmayman. Ammo, aniq aytib qo‘yay, men investitsiya bo‘yicha maslahat bermayman. Men tahlil qilaman va siz bilan tadqiqotlarim, fikrlarim hamda o‘zim xotirjam bo‘lishim uchun nimalarga e’tibor berishimni bo‘lishaman.

Buni tadqiqotingiz uchun boshlang‘ich nuqta deb qabul qiling va shu asosda izlanishingizni davom ettiring.

Kripto sohasidagi so‘nggi voqealar bo‘yicha ko‘proq bozor tahlillari va yangiliklarni olishni istasangiz, Crypto Corner oylik axborot byulletenini olish uchun elektron pochta ro‘yxatimga qo‘shiling: https://www.ojjordan.com/crypto-corner