Biotibbiy tadqiqotlarda xabardor qilingan rozilik olish jarayoni ish kunida klinik tadqiqot xodimlari bilan uchrasha oladigan odamlar manfaatiga moyil. Rozilik haqida suhbatlashishga vaqti bo‘lganlar uchun ham bunga ketadigan vaqt kishini bu jarayondan qaytarishi mumkin. AQShning Kaliforniya universiteti, Irvin kampusi Pediatriya kafedrasi professori Erik Vilayn bugun (13-iyun, seshanba) bo‘lib o‘tadigan Yevropa Inson genetikasi jamiyatining yillik konferensiyasida jamoasi rozilik olish jarayonida chatbotdan (GIA — Invitae Corporation tomonidan ishlab chiqilgan «Genetika bo‘yicha axborot yordamchisi») foydalanish yuzasidan o‘tkazgan tadqiqot natijalarini taqdim etadi. Natijalar chatbot barcha odamlarni qamrab olishga yordam berishi, jarayonni tezroq yakunlashga va ma’lumotni yuqori darajada tushunishga olib kelishini ko‘rsatadi. Bunday rozilik barcha tadqiqotlarning asosini tashkil etgani uchun, ishtirokchilarning tushunish darajasini pasaytirmagan holda bunga sarflanadigan vaqtni qisqartirish yo‘llarini topish klinitsistlar anchadan beri intilib kelayotgan maqsaddir.
Professor Vilainning Kaliforniya universitetining Irvin kampusi, Bolalar milliy shifoxonasi va Invitae korporatsiyasidagi hamkasblaridan iborat jamoasi o‘z institutsional nazorat kengashi (IRB) bilan hamkorlikda GIA chatbotiga mo‘ljallangan ssenariy ishlab chiqdi. U sinov roziligi shakli va protokolini mantiqiy ketma-ketlik hamda ssenariyga aylantiradi. Rozilik olishning an’anaviy usullaridan farqli o‘laroq, bot ishtirokchilarga o‘zlashtirgan bilimlarini tekshirish uchun savollar bera olardi. Undan istalgan vaqtda foydalanish mumkin edi, shu sababli bo‘sh vaqti kamroq insonlar ham odatdagi ish vaqtidan tashqari foydalanishlari mumkin bo‘ldi. “Ishtirokchilarimizning yarmidan ko‘pi bot bilan aynan shu vaqtlarda muloqot qilganini ko‘rdik va bu tadqiqotda qatnashish yo‘lidagi to‘siqlarni kamaytirishda uning foydali ekanini ko‘rsatadi. Hozirda biotibbiy tadqiqotlarda qatnashadigan ko‘pchilikning bunga vaqti ham, tadqiqotlar mavjudligidan xabari ham bor”, deydi professor Vilain.
Tadqiqotchilar AQShning GREGoR milliy konsorsiumi doirasida, kam uchraydigan kasalliklar bo‘yicha tadqiqotlarni rivojlantirishga qaratilgan Milliy sog‘liqni saqlash institutlari tashabbusi doirasida, olti oy mobaynida rozilik olish jarayoniga 72 ta oilani jalb etishdi. Jami 37 ta oila an’anaviy usulda, 35 tasi esa chatbot yordamida rozilik berdi. Tadqiqotchilar botdan foydalanganlarda rozilik suhbati median davomiyligi qisqaroq — 44 daqiqa, an’anaviy usulda esa 76 daqiqa bo‘lganini aniqlashdi. Tadqiqotga yo‘llanmadan rozilik berishgacha bo‘lgan vaqt ham qisqaroq bo‘lib, 16 kun o‘rniga besh kunni tashkil etdi. Botdan foydalanganlarning tushunish darajasi 10 savolli test orqali baholandi; ishtirokchilarning 96 foizi testdan muvaffaqiyatli o‘tdi. Fikr-mulohaza so‘rovi esa ishtirokchilarning 86 foizi ijobiy tajribaga ega bo‘lganini ko‘rsatdi.
“Ko‘p odamlar chatbot bilan muloqot qilishni qulay his qilishini ko‘rib hayron qoldim va bundan xursand bo‘ldim”, deydi professor Vilain. “Ammo bot ‘gallyutsinatsiya’ qilmasligi (xato qilmasligi) va ma’lumotni to‘g‘ri yetkazishiga ishonch hosil qilish uchun institutsional nazorat kengashimiz (IRB) bilan astoydil ishladik. Bot savolga javob bera olmaganida, ishtirokchiga tadqiqot jamoasi a’zosi bilan gaplashishni tavsiya qilardi.”
Tadqiqotchilarning aytishicha, xarajatlar qanchaga kamayganini aniq hisoblashning imkoni bo‘lmasa-da, xodimlarning vaqti sezilarli darajada tejalgan. Odamlar rozilik olish jarayonidagi chatbotdan istalgan vaqtda foydalanishni to‘xtatib turishlari mumkin, shu bois jarayonni ancha tez yakunlash mumkin — masalan, to‘rt ishtirokchi 24 soat ichida rozilik bergan. Tez o‘tgan (bir soatdan kam davom etgan) suhbatlarning 83 foizi chatbot orqali bo‘lgan. Uzoqroq davom etgan (bir soatdan ikki soatgacha) suhbatlarning 66 foizini esa tadqiqot xodimi olib borgan.
“Ammo gap faqat tezlik haqida emas”, deydi professor Vilain. “Rozilik olishning an’anaviy usulida rozilik beruvchi ma’lumotni tushunganini xolisona tekshirish mexanizmi yo‘q. Bu suhbatni olib borayotgan tadqiqot xodimining ma’lumot yetarlicha tushuntirilganiga va inson nimaga rozilik berayotganini anglaganiga ishonishiga asoslanadi. Chat orqali ishlaydigan usul tushunishni xolisroq tekshira oladi. U tushunganini ko‘rsata olmagan foydalanuvchilarga rozilik berishga imkon bermaydi va nima sababdan ma’lumot yetkazilmaganini aniqlash uchun ularni genetik maslahatchi bilan bog‘laydi.”
“Bizning ishimiz tegishli ravishda xabardor qilingan rozilikni olishga muhim hissa qo‘shdi, deb hisoblaymiz. Endi esa undan dunyo aholisini qamrab olish uchun turli tillarda foydalanilishini istaymiz”, deya xulosa qiladi u.
Konferensiya raisi professor Alexandre Reymond shunday dedi: “Xabardor qilingan rozilikning eng muhim jihati — ta’rifiga ko‘ra, uning ‘xabardor qilingan’ bo‘lishidir. Kelajakda bunga ishonch hosil qilish uchun barcha imkoniyatlarni ko‘rib chiqishimiz kerak.”