So‘nggi bir necha yil davomida pul bilan bog‘liq savollar meni doim qiynab kelgan:
Kriptovalyutaga yoki fond bozoriga sarmoya kiritishim kerakmi? Biznes boshlash-chi? Boylik orttirishni maqsad qilishim kerakmi? Chiroyli mashina, uy va boylik bilan keladigan barcha taassurotlarga ega bo‘lsam, o‘zimni baxtli his qilamanmi?
Bu maslahatlar olamida nima qilishni tushunish qiyin. Ba’zilar o‘zingiz sevgan ish bilan shug‘ullanishingiz kerak desa, boshqalar pulni ustuvor qo‘yishingiz kerakligini aytadi. Ayrimlar pul tejash va sarmoya kiritish muhimligini ta’kidlaydi, shu bilan birga o‘z ustingizda ishlashga ham mablag‘ sarflashni maslahat beradi. Shunday ekan, o‘qib, tomosha qilganlarimdan so‘ng, pul haqida bilishingiz kerak bo‘lgan yagona haqiqat bor, deb hisoblayman:
Pul haqida qayg‘urishni bas qilganingizdagina undan qoniqish hosil qilasiz.
Surat: PEXELS. Manba: https://mashable.com/ad/article/5-tips-build-wealth
Pul baxt keltiradimi?
Agar boshpanasiz bo‘lsangiz, hayotingizdan unchalik mamnun emasligingiz aniq. Yashashga yetarli pulingiz yo‘q, shuning uchun moliyaviy masalalar doimiy tashvishga aylanadi. Ammo deyarli har bir uyg‘oq daqiqasini pul quvib o‘tkazib, uyiga qattiq baxtsiz holda qaytadigan, olti xonali maosh oluvchi Uoll-strit treyderini ham tasavvur qiling. Qashshoqlik va boylikning ikkita keskin misolini keltirdim. Albatta, boshpanasiz odamdan ko‘ra treyder bo‘lishni afzal ko‘rardingiz. Ammo ikkalasi ham hayotidan qattiq baxtsiz. Ehtimol, siz bu ikki holatning o‘rtasidadirsiz, ammo ikkalasi bilan bir xil muammodan aziyat chekasiz. Pulga mukkasidan ketgan millioner ham boshpanasiz odam kabi tuzoqqa tushgan: pul haqida o‘ylaganimiz uchungina baxtsiz bo‘lamiz.
Daromad oshgani sari hissiy farovonligingiz ham, hayotingizga bergan bahoyingiz ham oshishini bilamiz. Biroq yillik daromad 75 000 AQSh dollaridan oshgach, hissiy farovonlik bundan ortiq oshmaydi. Kahneman va Deaton (2010) xulosa qilganidek, yuqori daromad baxtni sotib olmaydi. Pulning o‘zi sizni baxtli qilmaydi.
Ha, boylik muhim va zamonaviy jamiyatda usiz yashab qololmaymiz. Ehtimol, mol-mulksiz rohibdek yashay olmassiz. Ammo baribir xuddi shunday munosabat bilan yashashingiz mumkin. Baxtimizni pul haqidagi fikrlarimiz belgilashini anglaganimizdan so‘ng, daromadni shunchaki imkon qadar oshirishga berilib ketish o‘rniga, qarashlarimizni shubha ostiga olishimiz mumkin.
Puldan voz keching
Macklemore o‘zining Chant qo‘shig‘ida shunday misralarni kuylaydi:
“Pul baxt sotib olmaydi, bu haqiqat / Topganingni olib, yana qaytarib berishga qaror qilmaguningcha”
Psixologik tadqiqotlar boshqalarga berish o‘zimizga sarflashdan ko‘ra bizni baxtliroq qilishini muntazam ravishda ko‘rsatmoqda. Biz bir-birimizga yordam berishdan zavq oladigan, altruistik mavjudotlarmiz. Ammo bundan ham muhimi, boshqalarga pul berish biror narsaga egalik qilish har doim ham ko‘nglimizni to‘ldirmasligini o‘rgatadi. Macklemore nazarda tutganidek, puldan voz kechganimizdagina u bizga baxt keltiradi. U haqida o‘ylashni bas qilganimizda. Undan ko‘proq topishga urinishni to‘xtatganimizda.
Pulimiz ko‘p bo‘lsa, uni berish ancha oson. Ammo avval munosabatimiz o‘zgaradi, keyin harakatimiz. Pulimizni qo‘yib yuborish mumkin bo‘lgan narsa deb ko‘rishni tanlashimiz mumkin. Baxtingizni kelajakdagi pul maqsadiga bog‘lab qo‘yishni bas qiling. Ammo buni aytish oson, amalga oshirish esa qiyinligini bilamiz. Nega bu qadar qiyin? Nega qiynalamiz?
Pul nimani anglatadi?
Gamburgerni ko‘rsangiz, beixtiyor so‘lak oqadi. Xuddi shunday, kabutar don donachalarini ko‘rsa, beixtiyor cho‘qiy boshlaydi. Bular shartsiz reaksiyalardir. Ammo kabutar chiroq yoqilishi don berilishini bildirishini o‘rgansa, chiroqni ham cho‘qiy boshlaydi. Klassik shartli refleks hosil qilishdagi bu hodisa autoshaping deb ataladi. Bu yerda ko‘ring:
Kabutar ovqatni chiroq bilan bog‘lashga o‘rgatilgan. Shu sababli u chiroqqa ovqatga munosabat qilgandek munosabat qila boshlaydi: uni cho‘qiydi. Aslida kabutar ishorani mukofot bilan adashtirdi. Ya’ni, nimanidir u anglatadigan narsa bilan chalkashtirdi. McDonald’s yonidan har safar o‘tganingizda beixtiyor so‘lak oqmasligi mumkin, ammo pulni u anglatadigan narsa bilan adashtiryapsiz.
Pulning nimani anglatishi borasidagi bu chalkashlik, pul bilan baxtsiz munosabatimizning sabablaridan biri bo‘lishi mumkin. Pul ko‘plab qoniqarli va quvonchli taassurotlarning kalitidir. Ammo sizga haqiqatan ham undan ko‘proq kerakmi? Daromadingiz boshqa hech qachon oshmasa ham, qanoat qila olarmidingiz? Yaxshilab o‘ylab ko‘ring va ishonchim komilki, o‘zingiz qilayotgan ijtimoiy taqqoslashlardan voz keching. Hayotingizga nazar soling. Bu maqolani o‘qishga bir necha bo‘sh daqiqangiz bor. Uni elektron qurilmada o‘qiyapsiz. Faol urush hududida o‘qqa tutilmayotganingiz yoki ko‘chada tilanchilik qilmayotganingiz uchun, tirik ekaningizning o‘zi baxt.
Manba: https://www.habitatforhumanity.org.uk/blog/2018/09/relative-absolute-poverty/
Atrofingizdagi barcha yaxshi narsalar — mana bu smartfon, oxirgi yegan taomingiz, uxlagan to‘shagingiz, borgan ta’tilingiz. Bularning hammasini pul sotib olgan. Sizning pulingiz. Bir vaqtlar o‘zimda bo‘lishi kerak deb o‘ylagan pulingiz. Ammo bu narsalardan chinakam zavq oldingizmi? “Bu telefonim borligidan juda baxtliman, xursandman” deb qanchalik tez-tez o‘ylaysiz-u, “Uf, jin ursin, batareyasi juda tez tugaydi” deb qanchalik ko‘p o‘ylaysiz? Kundalik hayotdan qochib, baxtli dam olib hordiq chiqarish imkoniyatidan chindan ham zavq oldingizmi yoki mehmonxonaning tozaligi haqida shikoyat qildingizmi? Tushingizni oshpaz tayyorlagan. U Michelin yulduzli restoranning oshpazi bo‘ladimi yoki mahalliy tez tayyorlanadigan taomlar shoxobchasi xodimimi — kimdir unga mehnati va kuchini sarflagan. Uni asl holicha chinakam qadrladingizmi? Har bir luqmasini — daladan qalbingizga yetib kelgan tuhfa deb bildingizmi?
Bular — ko‘proq pul qo‘lga kiritishga imkon beradigan mol-mulk, taassurotlar va imkoniyatlar. Ammo hozir bor narsalaringizdan ham zavq olmayapsiz. Buning o‘rniga, ko‘proq pulingiz bo‘ladigan vaqtgacha baxtingizni kechiktirishni tanlaysiz. Pul anglatadigan umid va va’dalarga ko‘z tikib, u hozirning o‘zida sizga berayotgan narsalarga e’tibor bermaysiz. Ko‘proq pulingiz bo‘lsa, ko‘nglingiz to‘ladi, deb o‘ylaysiz, ammo aynan shu fikr sizni abadiy quvib yurishga majbur qiladi. Abadiy baxtsiz bo‘lib qolasiz.
Pul topish — kabutarning chiroq yonganini ko‘rishiga o‘xshaydi. Mukofot esa boylik ochib beradigan imkoniyatlar va taassurotlardir. Chiroqni cho‘qishni bas qiling-da, donni maza qilib yeng. Miltillayotgan chiroq sizni hech qachon to‘ydirmaydi. Donning har bir luqmasidan lazzatlaning. Sizga tez-tez yem berilmasligi mumkin, ammo berilganida, qorningiz to‘yadi. Chunki hozir bor narsangiz bilan chinakam yashab, ulardan to‘liq zavq olmaguningizcha, ko‘proq pul istashga mutlaqo haqqingiz yo‘q.