Biz butunlay innovatsiyalar asosida harakatlanadigan dunyoda yashaymiz. Bu dunyo ko‘rgan eng yaxshi yangiliklardan biri — blokcheyn texnologiyasi — imkoniyatlar chegarasini kengaytirishda davom etmoqda. Yaratilganidan buyon blokcheyn sohasi tarkibida ta’sirchan kichik sohalarni vujudga keltirdi. Blokcheyn kabi texnologiya mavjud bo‘lgan dunyoda yashashning ajoyib jihatlaridan biri ham shu. Bu soyabon soha negizida yangi texnologik yo‘nalishlarning paydo bo‘lish imkoniyati.
Bugungi kunda muqobil moliyalashtirishning muhim vositasi ekanini isbotlagan markazlashmagan moliya (DeFi), metakoinot, blokcheyn o‘yinlari va yaqinda paydo bo‘lgan sun’iy intellekt (AI) mavjud. Ushbu maqolada biz bu ilg‘or texnologiyalar butun blokcheyn sohasini va keng ma’noda dunyoni tubdan o‘zgartirar ekan, misli ko‘rilmagan mahsulotlar va foydalanuvchi tajribalarini yaratishda qanday qo‘llanayotganini ko‘rib chiqamiz.
So‘nggi 3 yil ichida to‘lovlar va birjalar, smart-kontraktlar hamda raqamli identifikatsiya sohalarida faoliyat yurituvchi bizneslar tomonidan blokcheyn texnologiyasini joriy etish juda ommalashdi. 2022-yilning birinchi yarmida bu mashhurlikning ortishi venchur kapitalistlar sarmoyalarining ham ko‘payishiga olib keldi. Taqqoslash uchun, 2021-yilda blokcheyn sanoatiga kiritilgan kapitalning jami miqdori 30,5 milliard dollarni tashkil etdi. Keyingi yil, 2022-yil iyuliga kelib, bu ko‘rsatkich ortda qoldirilib, jami kapital oqimi 31,3 milliard dollarga yetdi.
Markazlashmagan va taqsimlangan ma’lumotlar tarmog‘idan (reyestrdan) tashkil topgan blokcheyn moliyaviy tranzaksiyalarni amalga oshirishning an’anaviy, markazlashgan tizimlaridan markazlashmagan texnologiyalar asosidagi muqobil tengma-teng moliya tizimiga o‘tishni boshlab berdi. Bu texnologiyalar kredit berish va olish platformalari, moliyaviy vositalar hamda ko‘plab protokollardan iborat tarmoq kabi moliyaviy xizmatlarni taklif etuvchi platformalarga asos bo‘ladi.
Bloklangan umumiy qiymati (TVL) 45,41 milliard dollarni tashkil etgan DeFi blokcheyn sanoatida ham jismoniy shaxslar, ham tashkilotlar uchun eng ko‘p qo‘llanish holatlariga ega soha ekanini isbotladi.
DeFi’dagi markazlashmagan birjalar (DEXlar)
Markazlashmagan birjalar — bu foydalanuvchilar o‘z kriptovalyutalarini aktivlarni saqlash yoki o‘tkazishga ko‘maklashadigan vositachisiz, kastodial bo‘lmagan tarzda sotishi va sotib olishi mumkin bo‘lgan tengma-teng savdo maydonchalaridir. DEXlarda banklar, to‘lov protsessorlari, brokerlar kabi an’anaviy vositachilar o‘rnini blokcheynga asoslangan va aktivlar almashinuvini amalga oshiruvchi smart-kontraktlar egallaydi.
DEXlarning ijobiy jihatlaridan biri shundaki, tranzaksiyalar noaniq bo‘lib, qarorlari va harakatlari haqida cheklangan ma’lumot beradigan yoki umuman ma’lumot bermaydigan vositachilar tomonidan muvofiqlashtiriladigan an’anaviy moliya sektoridan farqli ravishda, DEXlar foydalanuvchiga mablag‘lari harakati va almashinuvni amalga oshiruvchi mexanizmlar haqida to‘liq shaffoflikni ta’minlaydi. Shuningdek, DEXlar savdo vaqtida foydalanuvchi mablag‘larining uchinchi tomon kripto hamyoni orqali o‘tishiga yo‘l qo‘ymasdan, tranzaksiyalar bilan bog‘liq xatarlarni kamaytiradi. Bu kriptovalyuta ekotizimiga xos markazlashuv xatarlarini pasaytiradi.
Perpetual DEXlar
Perpetual DEXlar — blokcheynga asoslangan kriptovalyuta birjalari. Ular markazlashmagan, ruxsatsiz foydalanish mumkin va aktivlarni saqlashni o‘z zimmasiga olmaydi. Bu birjalar likvidlik uchun likvidlik pulidan foydalanadi, kredit yelkasi bilan perpetual shartnomalar savdosiga imkon beradi va orderlar kitobi modellarini joriy etadi. Bitcoin valyutalarni demokratlashtirish uchun qo‘llanilgani kabi, perpetual DEXlar ham birjalarni demokratlashtirishga xizmat qiladi, chunki:
Ular shaffof va hamma uchun ochiq
Bu DEXlar blokcheynda smart-kontrakt kodlari yordamida yaratilgani uchun to‘liq shaffof va istalgan kishi kodni istalgan vaqtda ko‘rib chiqishi mumkin. Blokcheynda ishlagani sababli, birjadagi barcha savdolar blokcheyn tarmog‘ida ko‘rinib turadi. Perpetual DEXlar hech kimni kamsitmaydi: dunyoning istalgan joyidagi har kim Web3 hamyon va VPN orqali (agar blokcheyn texnologiyasi hamda kriptovalyutalarga qarshi bo‘lgan mamlakatda bo‘lsa) perpetual DEXdan anonim foydalanishi mumkin.
Ular xavfsiz
Perpetual DEXlarda blokcheyn bo‘ylab taqsimlanganligi sababli, markazlashgan nosozlik nuqtalari mavjud emas. Natijada, markazlashgan birjalardan farqli o‘laroq, perpetual DEXlar mas’uliyatsizlik, firibgarlik va beparvolik xavflaridan himoyalangan. DEXlardan foydalanganda, foydalanuvchi o‘z mablag‘larini doimo nazorat qiladi, chunki kripto kalitlari faqat uning o‘zida bo‘ladi.
Markazlashmagan moliyaning asosida foydalanuvchilarga tranzaksiyalarni mislsiz samaradorlik bilan amalga oshirish imkonini beruvchi perpetual DEXlar yotadi. Rexbit — perpetual DEXning ajoyib namunasi. Rexbit Exchange — foydalanuvchilar ilg‘or buyurtmalar, nusxa savdosi va boshqa imkoniyatlardan foydalangan holda perpetual kriptovalyuta fyucherslari bilan savdo qilishi mumkin bo‘lgan platforma. Rexbit’ning zanjir ustidagi orderlar kitobi Polygon, Polygon zkEVM va Arbitrum tarmoqlarida joylashtirilgan. Rexbit’dagi aktivlar narxini aniqlash uchun o‘nlab birjalardan olingan Chainlink ma’lumotlaridan foydalaniladi, bu esa manipulyatsiyaning oldini olishga yordam beradi.
Rexbit — Zilto mahsuloti bo‘lib, foydalanuvchilarga markazlashmagan xizmatlar (DeFi) xavfsizligini, 100% markazlashgan tajribani va an’anaviy moliya (TradFi) xizmatlarini taklif etadi. Zilto foydalanuvchilarga kripto va an’anaviy moliya o‘rtasida oson almashishga yordam beradi, markazlashgan birjalarda foydalanuvchilar mablag‘larining manipulyatsiya qilinishi va o‘g‘irlanishiga chek qo‘yadi (FTX voqeasi hali yodimizda) hamda foydalanuvchi tajribasi va texnologiyalar yetarli darajada yaxshi emasligi sababli DeFi’dan foydalanishda yuzaga keladigan qiyinchiliklarni kamaytiradi.
DeFi’da savdo qilinadigan utility tokenlar
DeFi rivojlanishi ko‘p funksiyali utility tokenlar sonining ortishiga olib keldi. Bu tokenlar blokcheynda yaratilgani sababli xavfsizlik va shaffoflikni ta’minlaydi, token tranzaksiyalarining o‘zgarmasligini kafolatlaydi va oxir-oqibat firibgarlikning oldini oladi. Smart-kontrakt texnologiyasidan foydalanadigan bu tokenlar steyking va boshqaruv kabi turli funksiyalarni amalga oshirish imkonini beradi.
Bunday tokenlardan biri — Mnl tokeni. Bu savdo qilish mumkin bo‘lgan, ko‘p funksiyali utility token bo‘lib, yer bilan ta’minlangan aktivlarga ega “real dunyo” tijorat korxonalarini kripto olamiga olib kirish orqali o‘z hamjamiyatiga chinakam DeFi tajribasini taklif qiladi. Mnl foydalanuvchilariga ko‘p trillion dollarlik sanoatda institutsional darajadagi ishtirok va o‘zaro aloqadan foydalanish imkonini beradi.
Mnl kabi utility tokenlar shaffoflik va mustahkam xavfsizlik infratuzilmasini ta’minlagani uchun, foydalanuvchilar aktivlari himoyalanganini bilgan holda ekotizimda ishonch bilan qatnashishlari mumkin.
DeFi’da sun’iy intellekt (AI)
Sun’iy intellektning eng sodda shakli insonning o‘rganish va muammolarni hal qilish qobiliyatlarini takrorlashga mo‘ljallangan dasturiy ta’minot yaratish g‘oyasiga asoslanadi. Bunday mashinalarni yaratish uchun katta hajmdagi ma’lumotlar kerak, chunki ular ma’lumotlardan olinadigan xulosalarning aniqligi va mazmunini oshiradi.
DeFi’ning afzalliklaridan biri — moliyaviy tranzaksiyalar atrofida yaratiladigan katta hajmdagi ochiq ma’lumotlarni taqdim etishidir. Bu ulkan moliyaviy ma’lumotlar hajmidan arbitraj botlari kabi aqlli modellarni o‘qitish, ishlab chiqish va yaratishda foydalanish mumkin. Bunday modellar aktivlar narxidagi o‘zgarishlardan foydalanuvchilarga maksimal daromad olishda yordam beradi. DexCheck — DeFi sohasidagi sun’iy intellekt vositasiga misol. DexCheck — ilg‘or tahlillar va sun’iy intellekt asosidagi zamonaviy funksiyalarni qulay interfeys bilan uzviy birlashtirgan platforma. Bu murakkab tahliliy ma’lumotlarni hamma uchun tushunarli qiladi.
DexCheck vositasi tajribali investorlardan tortib ilk bor savdo qilayotganlargacha bo‘lgan turli foydalanuvchilar uchun mo‘ljallangan. U markazlashmagan birjalar (DEX), kriptovalyutalar va NFT savdo maydonchalari bo‘yicha keng qamrovli tahlillar, bozor ma’lumotlari va trendlar prognozlarini taqdim etadi. DexCheck yordamida foydalanuvchilar asosli qarorlar qabul qilishi, bozor tendensiyalarini aniqlashi va xatarlarni samarali kamaytirishi mumkin. Blokcheyn tahliliga sun’iy intellekt texnologiyasining qo‘shilishi foydalanuvchilarning ekotizim bilan o‘zaro aloqasini tubdan o‘zgartirmoqda va bu sohani hamma uchun ochiq hamda qulay qilmoqda.
DeFi’da bulutli hisoblash
Markazlashmagan bulutli hisoblash — bu server sig‘imining markazlashmagan taqsimlanishidir. Bunda bitta server markazidagi yagona serverdan foydalanish o‘rniga, ma’lumotlar to‘plamlari server markazlari bo‘ylab taqsimlanishi mumkin. Ularga dunyoning turli qismlaridagi ko‘plab foydalanuvchilar internet orqali bir vaqtning o‘zida kira oladi. An’anaviy bulutli hisoblash iste’molchilarga ijaraga beriladigan va ular internet orqali foydalanadigan ma’lumotlar markazlariga asoslangan.
Bulutli infratuzilmadan foydalanish ancha kengaydi va bu infratuzilma bilan bog‘liq ayrim muammolarni hal qilishga qaratilgan yechimlar yaratilishiga olib keldi. Bunday yechimlar orasida markazlashmagan/tengma-teng texnologiyalardan foydalanish ommalashdi. Ular bulutli xizmat ko‘rsatuvchilarning blokcheyn tarmoqlarida yaratiladi. Boshqacha aytganda, DeFi va bulutli xizmatlarni taqdim etuvchi tarmoq xavfsizligini kriptografiya yordamida himoyalaydi.
Bunday platformaga ToScale misol bo‘la oladi. ToScale — raqamli aktivlarni boshqarish va kripto birjalarida professional savdo qilish uchun mo‘ljallangan, bir nechta funksiyaga ega avtomatlashtirilgan bulutli platforma. Platforma foydalanuvchilarga raqamli aktivlarini markazlashmagan tarzda xavfsiz saqlash, boshqarish va ular bilan savdo qilish imkonini beradi. Shuningdek, professional treyderlar uchun to‘liq vositalar to‘plami, qulay monitoring va foydalanuvchilarga aktivlarini passiv ravishda ko‘paytirish imkoniyatini taklif qiladi.
DeFi’da o‘rganib, o‘ynab va pul topish o‘yinlari
Ha, bu nima ekaniga qiziqayotgandirsiz. Xavotir olmang. Bu siz o‘rganib qolgan o‘ynab pul topish mexanikasining o‘zi, faqat biroz o‘zgartirilgan: unga ta’lim olish qo‘shilgan. O‘rganib, o‘ynab va pul topish konsepsiyasi foydalanuvchilarni blokcheyn texnologiyasi haqida bilim olishi, virtual aktivlar bilan savdo qilishi va shu jarayonda maroqli vaqt o‘tkazishi mumkin bo‘lgan virtual olamga olib kiradi. Buning ustiga, ular mukofot ham qo‘lga kiritadi.
Bu o‘rganish usuli o‘yinlashtirishni ta’lim va qimmatli mukofotlar bilan uyg‘unlashtiradi. Natijada, u asos qilib olingan o‘yin platformasi ko‘proq foydalanuvchini jalb qiladi va butun ekotizimni mustahkamlaydi. O‘rganib, o‘ynab va pul topish platformasiga Mogaland misol bo‘la oladi. Mogaland foydalanuvchilarga maroqli tarzda bilim olishga yordam beradigan, o‘ziga jalb etuvchi metaverse o‘yinini taklif qiladi.
Boshqa o‘yinlardan farqli o‘laroq, Mogaland haqiqiy ko‘nikmalarni shakllantirishingiz uchun real dunyodagi moliyaviy ma’lumotlardan foydalanadi. Savdo platformalaridan farqli ravishda esa, u foydalanuvchilarni ko‘ngil ochar va pul topishning yangi usullarini taklif qiladi.
Xulosa
DeFi kabi inqilobiy ekotizimni o‘rgangan ushbu maqolani yakunlar ekanman, turli vositalar, texnologiyalar va platformalar mislsiz DeFi tajribasini yaratish hamda taqdim etishga o‘z hissasini qo‘shishi ayon bo‘ladi. Xavfsizlik, shaffoflik va samaradorlikni uzviy birlashtirgan holda, ekotizim foydalanuvchilarga DeFi’ning to‘liq imkoniyatlarini ishga solish, shu bilan birga innovatsiyalarning yangi ufqlarini kutib olish va o‘rganish imkonini beradi.