Nol bilimli isbotlar (ZKP) — kriptografiyadagi ajoyib va kuchli tushuncha bo‘lib, kimgadir nimani bilishini oshkor qilmasdan, biror narsani bilishini isbotlash imkonini beradi. Bu shuni anglatadiki, u kishi o‘sha ma’lumot haqida hech qanday tafsilotni ochib bermasdan ham, unda to‘g‘ri ma’lumot borligini tekshirishingiz mumkin. Bu xususiyat xavfsiz autentifikatsiyadan tortib blokcheyndagi maxfiy tranzaksiyalargacha bo‘lgan ko‘plab qiziqarli imkoniyatlarni taqdim etadi.

Ushbu maqolada nol bilimli isbotlar olamini, jumladan ZK-Snarks, ZK-Starks kabi turli ZKP turlarini hamda eng yangi va qiziqarli ishlanma — PLONK ZKP tizimini ko‘rib chiqamiz. Shuningdek, bu tushunchalarni hatto besh yoshda bo‘lsangiz ham anglab olishingizga yordam beradigan, hayotiy misollarni sodda qilib tushuntiramiz.

Nol-bilimli isbotlar nima?

Nol-bilimli isbotlar (ZKP) — bir tomon, ya’ni isbotlovchi, boshqa tomon — tekshiruvchini — ma’lumotning o‘zini oshkor qilmasdan, muayyan ma’lumotni bilishiga ishontirish imkonini beradigan kriptografik usul. Boshqacha aytganda, isbotlovchi ma’lumotning nima ekanini oshkor qilmasdan, muayyan ma’lumotga ega ekanini isbotlay oladi.

ZKP’lar kriptografiyada kuchli vositalardir, chunki ular hech qanday maxfiy ma’lumotni oshkor qilmasdan xavfsiz autentifikatsiya, identifikatsiya va ma’lumot almashish imkonini beradi. Ular tomonlarga maxfiylikdan voz kechmasdan ma’lumot va tranzaksiyalarni tekshirishga imkon yaratadi.

ZK-Snarks

ZK-Snarks — blokcheyn texnologiyasida, ayniqsa Zcash kabi maxfiylikka yo‘naltirilgan blokcheynlarda keng qo‘llanadigan nol-bilimli isbot turidir. ZK-Snarks atamasi “Zero-Knowledge Succinct Non-Interactive Argument of Knowledge” (nol-bilimli, ixcham, interaktiv bo‘lmagan bilim isboti) degan ma’noni anglatadi.

ZK-Snarks’ni tushunish uchun, sizda maxfiy son bor va bu sonning o‘zini oshkor qilmasdan, uni bilishingizni kimgadir isbotlamoqchisiz, deb tasavvur qilaylik. ZK-Snarks sonni oshkor qilmasdan, uni bilishingizga boshqa odamni ishontiradigan isbotni tuzish orqali bunga imkon beradi.

ZK-Starks

ZK-Starks — ZK-Snarks’ga o‘xshash, ammo ayrim farqlarga ega bo‘lgan yana bir nol-bilimli isbot turidir. ZK-Starks atamasi “Zero-Knowledge Scalable Transparent Argument of Knowledge” (nol-bilimli, kengaytiriladigan, shaffof bilim isboti) degan ma’noni anglatadi.

ZK-Starks’ni tushunish uchun, sizda maxfiy ibora bor va iboraning o‘zini oshkor qilmasdan, uni bilishingizni kimgadir isbotlamoqchisiz, deb tasavvur qilaylik. ZK-Starks iborani oshkor qilmasdan, uni bilishingizga boshqa odamni ishontiradigan isbotni tuzish orqali bunga imkon beradi.

PLONK’lar

PLONK — nol-bilimli isbotlar olamidagi eng yangi va hayajonli ishlanma. PLONK atamasi “Polynomial-based, Linearly-complex, Non-interactive, and Knowledge-proof” (ko‘phadga asoslangan, chiziqli murakkablikka ega, interaktiv bo‘lmagan bilim isboti) degan ma’noni anglatadi.

PLONK — ZK-Snarks va ZK-Starks’dan ham kuchliroq va samaraliroq nol-bilimli isbot turidir. Uning kriptografiyada ko‘plab qo‘llanilish sohalari bor, jumladan maxfiy tranzaksiyalar, autentifikatsiya va ma’lumot almashish.

PLONK’ni tushunish uchun, sizda maxfiy xabar bor va xabarning o‘zini oshkor qilmasdan, uni bilishingizni kimgadir isbotlamoqchisiz, deb tasavvur qilaylik. PLONK xabarni oshkor qilmasdan, uni bilishingizga boshqa odamni ishontiradigan isbotni tuzish orqali bunga imkon beradi.

Xulosa

Nol-bilimli isbotlar — kriptografiyada tomonlarga hech qanday maxfiy ma’lumotni oshkor qilmasdan ma’lumot va tranzaksiyalarni tekshirish imkonini beradigan kuchli vositadir. ZK-Snarks, ZK-Starks va PLONK — blokcheyn sohasida va undan tashqarida turli maqsadlarda qo‘llanadigan nol-bilimli isbotlarning har xil turlaridir.