Dorixonaga tashrif buyuruvchilar tezkor xizmatni kutishadi — retsept bo‘yicha dori tez tayyorlanishini yoki retseptsiz dori vositasini bir necha daqiqada sotib olishni. Bunday tezkor muloqot paytida bu dorining mikroskopik preparatdan ommaviy ishlab chiqarishgacha bo‘lgan yo‘li haqida deyarli o‘ylanmaydi.
Aslida, dori yaratish jarayoni nihoyatda ko‘p vaqt va tadqiqotlarni talab qiladi. Ishlab chiqarish va yangi dorilarni kashf etish sohasida sezilarli yutuqlarga erishilganiga qaramay, dorini dastlabki bosqichdan bozorga olib chiqish o‘rtacha 10–15 yil vaqt oladi va millionlab dollar turadi.
Yangi texnologiyalar sog‘liqni saqlash va dori vositalarini kashf etish jarayonini o‘zgartirmoqda. Masalan, sun’iy intellekt dori ta’sirini simulyatsiya qilib, ko‘p vaqt oladigan sinov va xatolar o‘rniga dori kashf etishdagi “mashaqqatli ishlarni” bajarmoqda. Blokcheyn sog‘liqni saqlashga oid qaydlarni himoya qiladi va bemorlarni yangi klinik sinovlar bilan bog‘laydi. To‘ldirilgan va virtual reallik vositalari bemorlarga tibbiy muolajalar paytida fobiya va qo‘rquvni yengishga yordam beradi. Sun’iy intellekt kelajakdagi dorilarning bozorga chiqishini tezlashtiradi (ayrimlarning fikricha, bu muddatni atigi besh yilgacha qisqartirish mumkin!), natijada butun dunyo bo‘ylab kasalliklardan aziyat chekayotgan insonlar hayotida tub o‘zgarishlar yuz beradi.
Bu o‘zgarishlarni amalga oshirish va ushbu texnologiyani ommalashtirish yo‘lidagi eng katta to‘siq nima? Biz — bemorlar. Barchamiz bu texnologiyalarning kuchi va istiqbolini tushunishimiz hamda ularni qo‘llab-quvvatlashimiz kerak — hech bo‘lmaganda, ulardan qo‘rqmasligimiz lozim.
Sog‘liqni saqlash sohasida sun’iy intellekt va blokcheynni qo‘llab-quvvatlash
Ijtimoiy tarmoqlarda “Sun’iy intellekt ish o‘rinlarini egallamaydi. Sun’iy intellektdan foydalanadigan odamlar boshqalarning ish o‘rinlarini egallaydi”, degan yozuvli surat ommalashdi. Foydalanish oson interfeysga ega ChatGPT odamlarga sun’iy intellekt kundalik hayotimizda qanday ko‘rinish olishi mumkinligini namoyish etmoqda. Ammo bu chatbotdan so‘ray olmaydigan narsangiz nima, deb o‘ylaysiz? O‘limga olib keluvchi kasalliklarni davolaydigan tabletka uchun yangi birikma. Bu esa yaxshi, chunki tibbiyotdagi sun’iy intellekt ilovalari mutaxassislar tomonidan boshqarilishi kerak.
Bu mutaxassislar sun’iy intellektning imkoniyatlari haqida yillardan beri bilishadi va amaliy qo‘llash yo‘llarini ishlab chiqish uchun sahna ortida mehnat qilishadi. Insilico Medicine yanvar oyi boshida o‘zining “oltinchi avlod” robototexnika laboratoriyasi haqida e’lon qilganida, bilimlarini ommaga namoyish etdi. Oltinchi avlod degani laboratoriya to‘liq avtomatlashtirilgan bo‘lib, robototexnika va sun’iy intellekt algoritmlari nishonlarni aniqlash, birikmalarni saralash, aniq tibbiyot yechimlarini ishlab chiqish hamda translatsion tadqiqotlarni olib boradi.
Insilico’da bu vazifalarni avval bajargan olimlar uchun to‘liq avtomatlashtirish nimani anglatadi, deb qiziqayotgandirsiz? Bu avval aytib o‘tgan suratdagi fikrga mos keladi: texnologiyani joriy etib, jarayonlarni tezlashtirish orqali tadqiqotchilar ishlarining “insoniy” jihatiga e’tibor qaratishlari mumkin. Texnologiya qolgan ishlarni bajarishiga ishongani uchun ular klinik sinovlarni ishlab chiqish va nojo‘ya ta’sirlarni o‘rganish kabi muhim vazifalarga bemalol diqqatini qarata oladi. Biotexnologiya sohasidagi istalgan odamdan so‘rang: sun’iy intellekt bugun dori vositalarini kashf etishning asosiga aylangan,
Sun’iy intellektga asoslangan Insilico Medicine bu yangi texnologiyaga begona emas. 2019-yilda kompaniya klinik sinovlar bilan shug‘ullanuvchi Longenesis startapi va Janubiy Koreyadagi tibbiyot markazi bilan hamkorlikda blokcheyn asosidagi sog‘liq ma’lumotlarini boshqarish vositasini yaratdi. Ular platformani bemorlar haqidagi ma’lumotlarni himoya qilish va Sog‘liqni saqlash sug‘urtasining ko‘chma va hisobdorlik to‘g‘risidagi qonuni (HIPAA) hamda Ma’lumotlarni himoya qilish bo‘yicha umumiy reglament (GDPR) kabi ko‘rsatmalarga rioya etish uchun ishlab chiqdi. Bemorlar bu ko‘rsatmalar mavjudligini bilgan bo‘lishi mumkin, ammo o‘z ma’lumotlarini samarali boshqarishni tushunmagan. Blokcheyn texnologiyasi esa ushbu qoidalarni amalda ro‘yobga chiqarib, bemorlarga shaxsiy ma’lumotlari maxfiyligini boshqarish va ma’lumotlarini kuzatish imkonini beradi. Sog‘liqni saqlash texnologiyalarining kelajagi mana shu yerda — bemorlarning qo‘lida.
Barcha bemorlar diqqatiga: sog‘liqni saqlash tizimini o‘zgartirish o‘z qo‘lingizda
COVID-19 pandemiyasidan qolgan muhim saboqlardan biri — inqiroz qanday qilib katta yutuqlarga turtki berishidir. Umumiy tahdidga duch kelganimizda, ilmiy hamkorlik shunchaki xayrixohlik tashabbusi emas, balki o‘ta zarur vazifa edi. Natijalar hayratlanarli va tarixiy bo‘ldi. Dunyo bo‘ylab olimlar mavjud tadqiqotlardan foydalanib, atigi bir yil ichida vaksina yaratishdi — bu vaksina ishlab chiqish uchun odatda ketadigan 5–10 yillik muddatdan ancha tez edi.
Vaksinalar tarqatilganidan keyin ham ilmiy yutuqlar davom etdi. Bugungi kunda olimlar COVIDga qarshi vaksinalarda qo‘llangan mRNK texnologiyasidan yangi vaksinalar yaratishda foydalanmoqda. Ularning nishoni nima? Kolorektal saraton va Laym kasalligi kabi og‘ir va davolash qiyin bo‘lgan kasalliklar. Sun’iy intellekt va boshqa texnologiyalar bu jarayonni tezlashtirishga, yangiliklarni ilgari surishga hamda tadqiqotchilarga hayotni o‘zgartirish va saqlab qolishda ko‘maklashadi.
2020-yil yana bir narsani o‘rgatdi: jamoat salomatligi hamma uchun muhim. COVID to‘lqini odamlar xabardor bo‘lib turish uchun yangiliklar va ilmiy nashrlarni kuzata boshlagan bir paytda mRNK va sitokin bo‘roni kabi tushunchalarni kundalik hayotimizga olib kirdi. Bu tendensiya davom etishi kerak. Sog‘liqni saqlash sohasidagi yutuqlar bizga beqiyos ta’sir ko‘rsatar ekan, ular haqida bilim olish har birimizning burchimizdir. Buni qayta-qayta ta’kidlayman: tibbiyot kelajagidan foydalanish uchun fikringiz ochiq bo‘lishi kerak.
Kriptohamjamiyat bu fikrni jiddiy qabul qilishiga to‘liq ishonaman. Bitcoin ortidagi texnologiya NFTlar yordamida raqamli san’at olamini qayta shakllantirganiga guvoh bo‘ldik. DAOlar jamoalarning loyihalarni boshqarish usulini yangilaganini ko‘rdik. Markazlashmagan texnologiyalar yordamida dunyodagi eng muhim maqsadlar uchun mablag‘ to‘pladik. Endi sog‘liqni saqlashning navbatdagi yangi yo‘nalishini o‘rganish vaqti keldi. Olimlar sun’iy intellekt kashf etgan dorilar, virtual qabullar va psixodelik vositalardan foydalaniladigan ruhiy salomatlik muolajalari odatiy holga aylanadigan kelajakni barpo etmoqda. Buning bir qismi bo‘lishga tayyormisiz?
Ilmiy hamjamiyat ilgari ham hayotni o‘zgartiruvchi tadqiqotlar uchun birlashgan edi, endi esa sog‘liqni saqlashning yanada raqamli kelajagini qo‘llab-quvvatlash uchun yana safarbar bo‘lish vaqti keldi. Sizni tadqiqot tashkilotlariga xayriya qilishga, sog‘liqni saqlash texnologiyalari haqida ko‘proq bilib olishga hamda sun’iy intellekt va shaxsiylashtirilgan tibbiyot o‘zingizga ko‘rsatiladigan tibbiy yordam uchun nimani anglatishini o‘rganishga chorlayman. Internetda turli manbalar mavjud, notijorat tashkilotlar, DAOlar va Discord chatlari kabi hamjamiyatlarga qo‘shilish esa boshlash uchun juda yaxshi imkoniyat. Xulosa shuki: texnologiya sog‘lig‘imizni o‘zgartira oladi va albatta o‘zgartiradi. Bu o‘zgarishni ro‘yobga chiqarish o‘zimizga bog‘liq.