DeFi blokcheyn texnologiyasining eng inqilobiy qo‘llanilishlaridan biridir.
So‘nggi o‘n yillikda an’anaviy moliyaviy vositalarning rivojlanishi investorlar tanlashi mumkin bo‘lgan xizmatlar sonini oshirdi va ularga ko‘proq moliyaviy mustaqillik berdi. Biroq investorlarning boshqaruv huquqlari deyarli yaxshilanmadi, aktivlarining qiymatini esa muassasalar belgiladi.
Markazlashmagan moliya 2020-yilda ilk bor jadal rivojlana boshlaganida, yangi paradigma yuzaga keldi. Blokcheyn texnologiyasi, algoritmik avtomatlashtirish va hamjamiyat boshqaruvi tuzilmasi uyg‘unligidan iborat DeFi moliya tizimidagi vositachilarni yo‘q qildi va investorlarga o‘z mablag‘lari bilan bevosita ishlash imkonini berdi.
DeFi markazlashmagan, chunki u nafaqat blokcheyn texnologiyalari va tengdoshlararo tranzaksiyalardan foydalanadi, balki boshqaruv huquqlarini “aksiyadorlar” hamjamiyatiga ham taqsimlaydi.
Hozirda DeFi protokollarida qo‘llaniladigan eng ommabop boshqaruv modeli — yagona turdagi boshqaruv tokeniga ega zanjir ustidagi boshqaruv tizimi. Bu tizimda protokolga kiritiladigan barcha o‘zgarishlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri blokcheynda ovozga qo‘yiladi. Takliflar aqlli kontraktlardan iborat bo‘lib, ularga yetarli miqdordagi boshqaruv tokenlari qulflansa, ular amalga oshiriladi.
Bu tizimda boshqaruv tokenlari birja ro‘yxatiga kiritilishidan oldin muayyan vaqt davomida protokollardan foydalangan foydalanuvchilarga dastlab taqsimlanadi. Bu platforma foydalanuvchilarini rag‘batlantiradi va protokollarga boshlang‘ich bosqichdan o‘tishga yordam beradi.
Boshqaruv tokenining qiymati
Boshqaruv tokeni DeFi protokoli qiymatini turli jihatlardan aks ettiradi. Uning qiymati boshqaruv huquqlari, spekulyatsiya/kutilmalar va rag‘batlantirish bilan belgilanadi.
Keling, MakerDAO, Uniswap va Compound’dagi boshqaruv tokenlari qanday huquqlar berishini ko‘rib chiqaylik.
Boshqaruv nuqtayi nazaridan, boshqaruv tokeni odatda qiymatni aks ettiruvchi uchta asosiy xususiyatga ega.
Pul oqimi: Ko‘pgina DeFi loyihalari daromadining muayyan qismini muntazam ravishda o‘z ekotizimidagi xazinaga yo‘naltiradi. Bu mablag‘lar sug‘urta jamg‘armasi yoki dividend to‘lash uchun ishlatiladi. Boshqaruv tokenlari egalari zanjir ustida yangi so‘rovnoma taklif qilib, oladigan dividend miqdorini belgilashlari mumkin.
Protokolga kiritiladigan o‘zgarishlar: Boshqaruv tokenining ichki qiymati uning protokol kelajagini belgilash imkoniyatidadir. Token egalari aqlli kontraktlarga o‘zgartirishlar kiritish, biznes yo‘nalishini o‘zgartirish va protokol faoliyatiga tubdan ta’sir qiladigan boshqa ko‘plab masalalar bo‘yicha ovoz berishlari mumkin.
Kelajakda tokenlarni taqsimlash: Bu turdagi qiymat odatda DeFi protokolidagi daromadli ferma va likvidlik mayningi xizmatlari bilan bog‘liq. Boshqaruv tokenlari egalari daromadli ferma orqali taqsimlanadigan yangi tokenlarni chiqarish va vesting qilish sur’atini belgilashlari mumkin. Bu faoliyat DeFi protokolining kelajakdagi faolligiga ta’sir qiladi.
DeFi boshqaruvi bilan bog‘liq xavflar
Ovozning salmog‘i saylovchi egallagan boshqaruv tokenlari soniga mutanosib bo‘ladi. Odatdagi holatlarda bu mantiqqa to‘g‘ri keladi: ular qancha ko‘p token egallasa, o‘z manfaatlariga qarshi zararli takliflar kiritish ehtimoli shuncha kam bo‘ladi.
Biroq DeFi protokollarining TVL’i keskin oshishi boshqaruv hujumlarini juda daromadli qiladi. DAO’lar bugungi kunda tobora ommalashib borayotgani sababli, boshqaruv hujumlari ham ko‘paymoqda.
Zanjir ustida amalga oshiriladigan boshqaruv hujumlarining bir nechta turi mavjud.
Yam Finance
2020-yilgi DeFi yozi davrida ommalashgan DeFi protokoli Yam Finance 2022-yil iyulda 3 million dollarlik kriptovalyutalar saqlanadigan xazinani nazoratga olishga qaratilgan boshqaruv hujumining oldini oldi.
7-iyul kuni hujumchilar ichki tranzaksiya orqali boshqaruv taklifini kiritib, uning ichiga tasdiqlanmagan aqlli kontraktni yashirishdi. Taklif amalga oshirilgan taqdirda, bu zararli aqlli kontrakt zaxira ustidan nazoratni hujumchilarga topshirardi.
Yam Finance jamoasi bu taklifni muzlatib qo‘yishga ulgurgunicha, u kvorumga erishib bo‘lgan va qabul qilinish xavfi ostida edi.
Build Finance DAO
Build Finance DAO markazlashmagan investitsiya tashkiloti bo‘lib, $BUILD tokeni orqali boshqa loyihalarni moliyalashtiradi. U kiritgan eng taniqli investitsiya — MetricExchange. Investitsiyalar sekin rivojlangani sababli hamjamiyat faolligi pasaygan bo‘lsa-da, uning xazinasida hanuz qariyb 500 ming dollarlik kriptovalyuta bloklangan.
Build Finance DAO’da muayyan aqlli kontrakt egasiga $BUILD tokenlarini chiqarish va xazinani boshqarish imkonini beruvchi o‘ziga xos boshqaruv mexanizmi mavjud. Bu zaif tizim Build Finance DAO’ni boshqaruv hujumlari uchun qulay nishonga aylantiradi.
2022-yil 10-fevralda hujumchilar xazinani nazorat qilish huquqini beradigan zararli taklifni qabul qildirish uchun o‘zlari yetarli miqdorda boshqaruv tokenlarini qo‘lga kiritishdi va hamjamiyatni bexabar qoldirishdi. Protokol ustidan nazoratni qo‘lga kiritgach, hujumchilar aqlli kontraktlardan foydalanib xazinadagi turli tokenlarni chiqardi va sotdi, shuningdek, $BUILD va $METRIC ro‘yxatga olingan boshqa DEX’larning likvidlik pullaridagi mablag‘larni chiqarib oldi.
The Block hisob-kitoblariga ko‘ra, hujumchilar ushbu boshqaruv hujumida 160 $ETH miqdoriga teng mablag‘ni qo‘lga kiritgan.
Mirror
Mirror protokoli Terra tarmog‘ida zanjir ustida ishlaydigan sintetik aktivlar protokolidir.
O‘tgan Rojdestvoda Terra tarmog‘idagi Mirror hujumga uchradi. Hujumchi zararli boshqaruv taklifini Solana tarmog‘i bilan hamkorlik qilish so‘rovi sifatida ko‘rsatdi, ammo taklif orqali hujumchiga 64,2 million dollarlik $MIR tokenlari yuborilishi kerak edi. Ushbu asosiy hujumdan tashqari, hujumchilar Mirror jamoasini chalg‘itish uchun xazinani bo‘shatishga qaratilgan yana bir nechta zararli takliflarni ham kiritishdi.
Mirror jamoasi ehtiyotsiz foydalanuvchilarni bunday firibgarlik haqida ogohlantirish uchun yangi taklif kiritib, hujumni to‘xtatdi.
DeFi boshqaruv tizimining hozirgi bosqichdagi rivoji TVL oshib borayotganiga qaramay, talabga javob bermaydi. Ko‘pgina protokollar boshqaruv hujumlaridan himoyalanish uchun markazlashmagan tizim o‘rniga jamoaning markazlashgan va qo‘lda amalga oshiriladigan himoyasiga tayanadi.
Saylovchilarning ovoz berish kuchi shunchaki ular egallagan boshqaruv tokenlari soniga qarab hisoblansa, steyking mexanizmiga ega boshqaruv tuzilmasiga nisbatan protokolning tizimli xavf darajasi yuqoriroq bo‘lishi mumkin. Boshqaruv takliflarini miqdoriy tahlil qilish usuli bo‘lmasa, ayiq bozorida boshqaruv tokenlari osongina noto‘g‘ri baholanishi mumkin. Boshqaruv tokenlari narxi keskin tushgan sari protokol TVL’i va boshqaruv tokenlarining bozor kapitallashuvi o‘rtasidagi tafovut ortadi. Boshqaruvga hujum qilish xarajati ancha kamayadi va bu imkoniyat spekulyantlarni bunday hujumlar uyushtirishga undaydi.
DeFi boshqaruvining kelajagi
Biz ayiq bozori qurilish uchun yaxshi vaqt, deb doim ta’kidlaymiz. Hozir quruvchilar DeFi boshqaruv tuzilmalarining kelajagini o‘rganishi uchun ayni muddao.
Curve Finance’dan kelib chiqqan veToken modeli DeFi protokollari uchun innovatsion boshqaruv tizimidir. U boshqaruv maqsadlarida protokolning mahalliy tokeni o‘rniga veToken’dan foydalanadi. Foydalanuvchilar tegishli miqdordagi veToken’larni olish uchun o‘z mahalliy tokenlarini muayyan muddatga bloklashi kerak. veToken’ni o‘tkazib bo‘lmasligi va uning ichki iqtisodiy qiymati nol bo‘lgani sababli, Curve foydalilik tokenini boshqaruv tokenidan ajratadi va boshqaruv hujumining tizimli xavfini kamaytiradi.
Biroq Curve Finance’da veToken muvaffaqiyatini boshqa DeFi protokollarida takrorlash mushkul. Curve Finance likvidlik ta’minlovchilari uchun barqaror daromad keltiradigan puxta ishlab chiqilgan moliyaviy tizimga ega, kuchli kompozitsiyalanish xususiyati esa ko‘plab loyihalar bilan integratsiya qilish orqali foydalanuvchilar bazasini kengaytiradi. Bunday sharoitda boshqaruv tokeni boshqaruv barqarorligini mustahkamlash uchun o‘z xususiyatlarining bir qismidan voz kechishi mumkin.
veToken modeli asosan poraxo‘rlik (Curve War) sababli tanqid qilingan. Kredit berish yoki qarz olish xizmatlarida bu boshqaruv modeli ancha zaif, chunki u sifati past aktivlardan garov sifatida foydalanishga imkon beradi.
DeFi boshqaruvining kelajakdagi tuzilmasi texnik va ijtimoiy jihatdan uyushtiriladigan zararli hujumlarning oldini olishi kerak. Bundan tashqari, dYdX’ning blokcheynini Cosmos’da joylashtirish rejasini e’lon qilgani DeFi boshqaruvining kelajagi ko‘p zanjirli yechimga muhtojligini ko‘rsatadi.
Ogohlantirish: Ushbu tadqiqot faqat ma’lumot berish maqsadida taqdim etilgan. U investitsiya bo‘yicha maslahat yoki biror investitsiyani sotib olish yoxud sotish tavsiyasi hisoblanmaydi va investitsiya qarorining maqsadga muvofiqligini baholashda ishlatilmasligi kerak.
🐦 @SoxPt50
📅 2022-yil 19-iyul