1: මුදල් ලෙස ගුප්තලේඛන ක්රම (cryptographic forms of money) කීයක් තිබේද?
දැනට පවතින්නේ ගුප්තලේඛන මුදල් ආකාර ඉතා විශාල ප්රමාණයක්. ඒවායින් බොහෝ දෙනෙකුට ලැබෙන අනුගාමිකයන් ඉතා අඩු ය; නමුත් සමහරක්, බිට්කොයින් සහ ඊතර් වැනි1, අති විශාල පාරිභෝගිකයන් සහ මූල්ය ආධාරකරුවන් (financial backers) ඇත.
2: බිට්කොයින් නිර්මාණය කළේ කවුද? එසේම, එය යැව්වේ කවදාද?
බිට්කොයින් ප්රථම වරට 2008 දී ඉදිරිපත් කළ සුදු පත්රිකාවකින් (white paper) ප්රකාශයට පත් වූ අතර එය “Satoshi Nakamoto” යන නාමය යටතේ බෙදා හැරුණි. සැඟවුණු සම්ප්රදාය බිට්කොයින් 2009 දී විවෘත මූලාශ්ර මෘදුකාංගයක් ලෙස භාර දෙන ලදී2. බිට්කොයින් ජාලය යනු බිට්කොයින් වැඩසටහන් ක්රියාත්මක කරන පරිගණක (PCs) සමූහයකින් සමන්විත වූ පුළුල් සංවිධානයකි.
3: Bitcoin နဲ့ blockchain ကို သူတို့ စိတ်ဝင်စားစရာကောင်းတယ်လို့ ကြားလာတဲ့သူတစ်ယောက်ကို ဘယ်လိုနားလည်အောင် ရှင်းပြမလဲ?
Bitcoin က Bitcoin network ပေါ်ရှိ ပါဝင်သူများအကြား ဖြန့်ဝေထားတဲ့အခြေခံပေါ်မှာ ရွှေ့ပြောင်းနိုင်တဲ့ ဒစ်ဂျစ်တယ်အရင်းအမြစ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ Bitcoin blockchain က bitcoin လဲလှယ်မှုမှတ်တမ်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး block များ၏ ဆက်တိုက်ကွင်းဆက်တစ်ခုအဖြစ် မြင်ရသည်။ block တစ်ခုစီတွင် bitcoin လဲလှယ်မှု အများအပြား ပါဝင်သည်။ Bitcoin blockchain ၏ မိတ္တူများသည် Bitcoin ကွန်ရက်အတွင်းရှိ ကွန်ပျူတာအမြောက်အမြားပေါ်တွင် တည်ရှိနေသည်။
4: Bitcoin mining ဆိုတာ ဘာလဲ?
Bitcoin mining ဆိုတာက Bitcoin network ပေါ်ရှိ ပါဝင်သူများက bitcoin blockchain ထဲသို့ ထည့်မည့် နောက်ထပ် block of exchanges အတွက် သဘောတူညီမှုရယူနိုင်သည့် ယန္တရား (mechanism) ဖြစ်သည်။ block အသစ်တစ်ခုစီအတွက် “diggers” လို့ခေါ်တဲ့ လူအချို့က cryptographic puzzle တစ်ခုအတွက် အဖြေကိုရှာရန် တစ်ဦးချင်းတစ်ယောက်ချင်း အပြိုင်အဆိုင် ပြိုင်ကြသည်။ အဖြေကို အရင်ဆုံးတွေ့ရှိတဲ့ miner က အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုလုံး (whole organization) အတွက် block အသစ်၏ လဲလှယ်မှုများကို အဆိုပြုမည်ဖြစ်သည်။ အကျိုးအမြတ်အဖြစ် block ကို အနိုင်ရရှိသည့် digger က မကြာခဏ ထုတ်လုပ်ပြီးသား bitcoin ကို ရရှိသည်။ ထို့ကြောင့် mining ဆိုတာကပဲ အသစ်ထုတ်လုပ်ထားတဲ့ bitcoin တွေကို စနစ်ထဲသို့ မိတ်ဆက်သွင်းသည့် လုပ်ငန်းစဉ်လည်း ဖြစ်သည်။
5: bitcoin နဲ့ NFTs ကြားက အဓိကကွာခြားချက်က ဘာလဲ?
Non-fungible tokens (NFTs) တွေက အစုလိုက်အပြန်အလှန် အတူတကွ အသုံးပြုနိုင်မှု (overall compatible) မရှိတဲ့ blockchain tokens တွေ ဖြစ်ပါတယ်။ ဆန့်ကျင်ဘက်အနေနဲ့ bitcoin က fungible token ဖြစ်ပြီး ဆိုလိုတာကတော့ bitcoin တစ်ခုကို အခြား bitcoin တစ်ခုနဲ့ ချက်ချင်း အလဲအထပ်လုပ်လို့ရသလို၊ ကနေဒါဒေါ်လာတစ်ခုကိုလည်း အခြား ကနေဒါဒေါ်လာတစ်ခုနဲ့ အလဲအထပ်လုပ်လို့ရနိုင်သလိုမျိုးပါ။
6: Bitcoin ရဲ့ software ကို ဘယ်သူက ထိန်းချုပ်ပါသလဲ?
Bitcoin ကတော့ open source project တစ်ခုဖြစ်ပြီး Bitcoin ကွန်ရက်ကို ထိန်းချုပ်တဲ့ အာဏာပိုင်အဖွဲ့အစည်း မရှိပါ။ မည်သူမဆို Bitcoin ရဲ့ code ကို ကြည့်ရှုနိုင်ပြီး ပြောင်းလဲမှုတွေကို အဆိုပြုနိုင်ပါတယ်။ Bitcoin network programming ရဲ့ မျိုးကွဲများစွာ ရှိသော်လည်း “Bitcoin Core” လို့ခေါ်တဲ့ ထုတ်ကုန်ဖြန့်ချိမှု (distribution) တစ်ခုကတော့ လက်ရှိမှာ ပိုမိုများပြားစွာ လက်ခံထားပြီး Bitcoin protocol အတွက် တကယ့်စံနှုန်း (true norm) ကို ပေးထားပါတယ်။
7: ဘဏ္ဍာရေးအကူအညီပေးသူများ bitcoin ကို ဘယ်နေရာတွေမှာ ဝယ်လို့ရပါသလဲ?
ဘစ်ကွိုင်း (bitcoin) ကို ဘဏ္ဍာရေးအကူအညီပေးသူများ ဝယ်ယူနိုင်သည့် နည်းလမ်းများထဲတွင် ဒစ်ဂျစ်တယ်ငွေလဲလှယ်ရေးစင်တာတစ်ခုတွင် လုပ်ကွက်တင်ဝယ်ယူခြင်း သို့မဟုတ် bitcoin ETF တစ်ခုကို ဝယ်ယူခြင်း ပါဝင်သည်။ ဝင်ရောက်သုံးစွဲမှုအတွက် မဟာဗျူဟာတိုင်းမှာ အားသာချက်နှင့် အားနည်းချက်များရှိသည်။ ဥပမာအားဖြင့် bitcoin ETF များသည် TFSA သို့မဟုတ် RRSP စသည့် စာရင်းတစ်ခုတွင် ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခြင်းဆိုတဲ့ အကျိုးကျေးဇူးရှိသည်။ သို့ရာတွင် ဘဏ္ဍာရေးအကူအညီပေးသူများသည် ဒစ်ဂျစ်တယ်ငွေလဲလှယ်ရေးစင်တာတစ်ခုတွင် တစ်နေ့လုံး မိနစ်တိုင်း bitcoin ကို လဲလှယ်နိုင်သော်လည်း၊ ဘဏ္ဍာရေးအကူအညီပေးသူများသည် bitcoin ETF များကိုတော့ ပုံမှန်စျေးကွက်ချိန်အတွင်းသာ လဲလှယ်နိုင်သည်။
8: ကနေဒါမှာ cryptocurrency တွေ ရှိပါသလား?
CRA က ယေဘုယျအားဖြင့် Personal Duty Act အောက်မှာ အကြောင်းပြချက်များအတွက် item တစ်ခုလို ဆက်ဆံသတ်မှတ်ပြီး digital money တွေကို စီမံအုပ်ချုပ်ပါတယ်။ ဒစ်ဂျစ်တယ်ငွေပါဝင်တဲ့ လဲလှယ်မှုတွေကနေ ရလာတဲ့ ဝင်ငွေတွေကို အခြေအနေအပေါ်မူတည်ပြီး အများအားဖြင့် စီးပွားရေးဝင်ငွေ (business pay) သို့မဟုတ် အရင်းအနှီးတိုးမြှင့်မှု (capital increase) အဖြစ် သတ်မှတ်ပါတယ်။ အလားတူပဲ၊ အမြတ် (profit) က business pay ဖြစ်စေ၊ capital increase ဖြစ်စေသတ်မှတ်ထားတဲ့အတိုင်းပဲ၊ ဆုံးရှုံးမှုတွေကိုလည်း business losses ဒါမှမဟုတ် capital losses အဖြစ် သတ်မှတ်တယ်။
9: cryptocurrency က လက်တွေ့မြင်သာသလား?
Bitcoin လို ဖွင့်လှစ်ထားတဲ့ blockchains ပေါ်မှာ လဲလှယ်မှုတွေက pseudoonymous ဖြစ်ပေမဲ့ လွယ်ကူပြီး ထင်ရှားစွာ ခွဲခြားသိနိုင်ပါတယ်။ မည်သူမဆို Bitcoin blockchain ပေါ်ရှိ မည်သည့်လိပ်စာ (address) နှင့် ဆက်နွယ်တဲ့ လဲလှယ်မှုအားလုံးကို ကြည့်နိုင်သည်။
10: Crypto wallet ဆိုတာ ဘာလဲ?
Crypto wallets တွေက သင့် digital forms of money ကို ဝင်ရောက်သုံးစွဲခွင့်ပေးတဲ့ လျှို့ဝှက်သော့များ (private keys) တွေကို သိမ်းဆည်းထားပါတယ်။ Crypto wallet တွေကို ယေဘုယျအားဖြင့် “hot wallets” လို့ခေါ်ပြီး အင်တာနက် (Web) နဲ့ ချိတ်ဆက်ထားတဲ့ wallet မျိုးဖြစ်နိုင်သလို၊ “cold wallets” လို့ခေါ်ပြီး အော့ဖ်လိုင်း (disconnected) ဖြစ်တဲ့ wallet မျိုးလည်း ရှိပါတယ်။ Hot wallets တွေက cold wallets တွေထက် hack ခံရနိုင်ခြေ ပိုနည်းလေ့ရှိတာကြောင့် ဒစ်ဂျစ်တယ်ငွေကြေးတွေကို အချိန်ကြာကြာ သိမ်းဆည်းဖို့ဆိုရင် အေးမြတဲ့ wallet (cold wallet) ကို အသုံးပြုတာက အကောင်းဆုံး လုပ်ဆောင်ချက် (best practice) ဖြစ်ပါတယ်။
