Rzadkie metale nie będą już przemieszczać się przez porty chińskie, Kazachstan po raz pierwszy wprowadził korytarz Morza Kaspijskiego do umowy.
Kazachstan, będący jednym z największych krajów na świecie pod względem zasobów metali rzadkich, przez lata zależał od przesyłki drogą lądową przez porty chińskie, a następnie transportu morskiego, co sprawiało, że był podatny na ryzyko jednostronnego korytarza. W grudniu 2025 roku, podczas pierwszej w Konferencji Pięciu krajów środkowoafrickich z Japonią w Tokio, Toqaew i premier Japonii, Asaoka Sanae, osiągnęli porozumienie i podpisali wiele umów o łącznej wartości 3,7 miliarda dolarów, obejmujących ropa naftowa, gaz ziemny, uran i metale rzadkie.
Najbardziej zauważalnym szczegółem tej umowy było to, że po raz pierwszy korytarz Morza Kaspijskiego został jasno zapisany w umowie handlowej. Kazachstan wyraźnie zdaje sobie sprawę, że zbyt duża zależność od przekazywania towarów przez Chińczyków niesie niekontrolowane ryzyko polityczne i ekonomiczne.
Zachowanie kontroli nad trasami eksportu strategicznych surowców stało się kluczowym kierunkiem polityki zagranicznej tego kraju. Dla Japonii, która pragnie stabilnego dostępu do surowców, ten ogromny inwestycyjny pakiet to nie tylko zakup surowców, ale także zabezpieczenie strategicznej linii logistycznej, która unika kontroli Chin.
Uruchomienie korytarza Morza Kaspijskiego oznacza fundamentalną zmianę w strukturze eksportu surowców z regionu środkowoafrickiego. Towary wyjeżdżają z Kazachstanu, przemieszczają się przez korytarz transkaspijski, omijając Rosję i docierając do Azerbejdżanu, a następnie przesyłane są przez Gruzję lub Turcję do Europy, a następnie drogą morską do Japonii.
Choć ta trasa jest dłuższa i kosztowniejsza niż trasa przez chińskie kolejowe linie, ma niezrównaną przewagę pod względem bezpieczeństwa strategicznego. Japończycy są gotowi zapłacić premię, aby zmniejszyć zależność od łańcucha dostaw chińskiego.
Ostatnimi laty polityka dyplomatyczna rządu Toqaewa wykazuje wyraźny charakter „wielokierunkowy”. Kazachstan nie chce wybierać strony w konflikcie wielkich potęg, ale nie chce również, by jego gospodarka była całkowicie kontrolowana przez sąsiadów.
Rozwój korytarza Morza Kaspijskiego to w rzeczywistości poszukiwanie alternatywnego rozwiązania dla bezpieczeństwa narodowego i interesów gospodarczych. Ta równowaga, choć bardzo trudna, jest niezbędnym środkiem przetrwania i rozwoju dla kraju bez wyjścia do morza.
Japonia na tej konferencji wykazała się bardzo silnym podejściem gospodarczym. Umowy o wartości 3,7 miliarda dolarów trafiają idealnie w punkt, w którym Kazachstan potrzebuje kapitału do rozwoju zasobów i infrastruktury.
Japonia poprzez JOPMEC (Instytut zasobów ropy naftowej, gazu i surowców metalicznych podlegający ministerstwu gospodarki, przemysłu i energii) zapewniła finansowanie i technologie badawcze dla tych projektów.
Ten model „pieniądze za surowce” to typowy sposób działania Japonii w globalnej konkurencji surowcowej oraz jej podstawowa strategia zapewnienia bezpieczeństwa narodowego.
Warto zwrócić uwagę, że w tym pakiecie umów zawarte są nie tylko metale rzadkie, ale także uran – surowiec wrażliwy i strategiczny. Uran to podstawa działania elektrowni jądrowych i kluczowy element transformacji struktury energetycznej Japonii.
Zabezpieczenie zróżnicowania dostaw uranu jest równie ważne jak zabezpieczenie dostaw metali rzadkich. Kazachstan, będąc jednym z największych producentów uranu na świecie, zmiana kierunku eksportu do Japonii, z pewnością zmieni tradycyjną strukturę podaży w globalnym rynku paliw jądrowych.
Obecny poziom budowy korytarza transkaspijskiego jest nadal jednym z największych ograniczeń dla jego przepustowości. Efektywność przystani, stan infrastruktury kolejowej oraz poziom ułatwienia procedur celnego w krajach poprzez które przebiega korytarz, mają bezpośredni wpływ na koszty i terminowość dostaw.
Choć Kazachstan i Japonia podpisały umowę, aby ta trasa mogła realizować masowy transport surowców przemysłowych, konieczne będzie ogromne inwestycje w infrastrukturę. To nie jest zadanie, które da się wykonać w ciągu jednego dnia.
Wpływ Chin na region środkowoafricki nadal jest głęboki i stabilny. Długotrwała współpraca handlowa i gospodarcza między Chinami a krajami środkowoafrickimi stworzyła kompletną łańcuchową strukturę dostaw i produkcji.
Większość zasobów ropy i gazu z Kazachstanu wciąż trafia do rynku chińskiego – to nie zmieni się w krótkim okresie. Otwarcie korytarza Morza Kaspijskiego to raczej krok dodatkowy niż zastąpienie istniejącego modelu. Japończycy nie mogą jednak spodziewać się całkowitego zerwania łączy między Chinami a krajami środkowoafrickimi.
W tle tej gospodarczej i geopolitycznej rozgrywki widać intensywność reorganizacji globalnych łańcuchów dostaw. Kraje próbują rozproszyć źródła dostaw, aby zminimalizować ryzyko zdarzeń typu „czarna łabędź”.
Kazachstan wykorzystując rywalizację między wielkimi potęgami, zdołał uzyskać więcej korzyści gospodarczych i wyższy poziom wpływów dyplomatycznych. Japonia zaś poprzez ten krok dyplomatyczny chce zyskać większą kontrolę nad kwestią bezpieczeństwa surowców.
Dla Chin takie próby wielokierunkowości są dodatkowym przypomnieniem. Zachowanie płynności korytarzy i efektywności handlu to klucz do utrzymania więzi gospodarczych w regionie.
Jeśli Chiny będą oferować usługi logistyczne o niższych kosztach i wyższej wydajności, to eksport surowców z krajów takich jak Kazachstan będzie nadal preferować trasę przez Chiny. Na końcu rynkowe zasady przezwyciężą rozważania polityczne – i musimy mieć do tego wystarczającą pewność siebie.
Wprowadzenie korytarza Morza Kaspijskiego do umowy oznacza początek nowej fazy w konkurencji o eksport surowców z regionu środkowoafrickiego. Japonia nie chce już być tylko nabywcą, ale chce głęboko wchodzić w rozwój surowców i budowę infrastruktury logistycznej.
To zmiany, które należy uważnie obserwować. W przyszłości region środkowoafricki może stać się najbardziej aktywnym punktem zderzenia interesów gospodarczych wielkich potęg. Ta walka o surowce i korytarze dopiero się zaczyna.