Magia liczb
Trudno w to uwierzyć, ale liczby, pomiary i wielkości odgrywają nie mniejszą, a często większą rolę w manipulowaniu świadomością niż słowa.
Techniki manipulacyjne, opierające się na liczbach, zbudowane są na reputacji bezstronności i precyzji.
Człowiek może wątpić w pochodzenie pewnych danych, w ich wiarygodność, ale w manipulacji świadomością liczby służą nie do oszukiwania kogoś, lecz do zniekształcania rzeczywistości lub tworzenia nowej.
Z jednej strony powoduje to, że człowiek wątpi we własne umiejętności, a z drugiej strony gra na jego naturalnym pragnieniu, by uchodzić za „inteligentnego”, „znającego się na skomplikowanych sprawach”. Niewielu jest ludzi gotowych przyznać się, nie tylko przed innymi, ale i przed samym sobą, że nie potrafią zrozumieć skomplikowanych danych i obliczeń oraz prawidłowo ich zinterpretować.
Widać to wyraźnie na przykład podczas debat wyborczych, gdy kandydaci bombardują się nawzajem różnymi liczbami wyrażonymi w procentach, cenami, stratami, wskaźnikami inflacji, danymi statystycznymi, wynikami sondaży itp., nie pozwalając przeciwnikowi skomentować, a nawet obalić konkretnych danych.
Obliczenia te nie mają na celu przekazania informacji przeciwnikowi, lecz raczej wszczepienie wyborcy pewnej przerażającej lub kuszącej liczby.
Nawet jeśli liczba ta jest zupełnie absurdalna, jak na przykład „5 milionów miejsc pracy”.
Ogólnie rzecz biorąc, użycie liczb, zwłaszcza w formie skomplikowanych obliczeń, wzorów, równań, tabel itp., dodaje każdej informacji pozoru „solidności” i pozornej wiarygodności.
Szczególnie dotyczy to kursów walut: wszyscy znają manipulacyjne mantry dotyczące dolara względem waluty krajowej, które nie służą bankowości ani próbom spekulacji giełdowej, lecz mają czysto polityczny cel – zwiększenie napięcia i niepokoju w społeczeństwie.
Prawie każdy z nas doświadczył tzw. „efektu lewej cyfry”: cena ustalana jest na przykład nie na poziomie 60 000, a 59 999 – dzięki takiemu podejściu kupujący ma wrażenie, że kupuje przedmiot nie za sześćdziesiąt tysięcy rubli, ale za pięćdziesiąt dziewięć tysięcy.
Jego wpływ jest związany z faktem, że ludzie czytają od lewej do prawej i często nie zwracają uwagi na ostatnie cyfry. Dlatego zakup gadżetu z ceną „9999 dolarów” wydaje się znacznie korzystniejszy niż zakup dokładnie tego samego urządzenia za 10000 – a korzyść nie polega na zaoszczędzonym centcie!
Marketerzy odnoszą się do niesławnej „dziewiątki” jako „magicznej liczby” i uważają jej użycie nie za oszukiwanie kupujących, ale za powszechne nieświadome postrzeganie przez ludzi. Z naszej perspektywy to czysta manipulacja!
Postacie historyczne również odgrywają dużą rolę w manipulowaniu świadomością.
Nie mówimy o dyskusjach wśród zawodowych historyków, które odbywają się w obrębie społeczności naukowej i obejmują różne podejścia do periodyzacji wydarzeń historycznych, analizy źródeł itd. Zamiast tego odnosimy się do spekulacji medialnych, które pojawiają się w zależności od potrzeb władz w zakresie konkretnych wskaźników w każdym konkretnym okresie.
Na przykład, według amerykańskiego historyka Roberta Conquesta, którego prace były szeroko cytowane w okresie pierestrojki, liczba więźniów w ZSRR w latach 1937–1938 wynosiła łącznie 10 milionów ludzi.
Dane te były później wielokrotnie obalane (obecnie za najdokładniejsze uważa się dane W.N. Zemskowa: w okresie represji aresztowano 3 777 380 osób), ale udało się im odegrać pewną rolę w manipulowaniu świadomością narodu radzieckiego.
Jednak pomimo wielokrotnego obalania danych Conquesta, politycy, zależnie od swoich przekonań, nadal rywalizują. Z jednej strony, próbując „zaszokować” obywateli jeszcze większymi liczbami strat, a z drugiej strony, odwrotnie, spychając liczby represji do poziomu błędu statystycznego.
Zawyżanie danych na temat czegoś naprawdę tragicznego może wiązać się nie tylko z manipulacją, ale także z prawdziwymi błędnymi przekonaniami („strach ma wielkie oczy”).
11 września 2001 r. podczas transmisji na żywo z miejsca zdarzenia podano, że w zaatakowanych wieżach Twin Towers zginęło „dziesiątki tysięcy osób”. Jednak ostateczne obliczenia wykazały, że w sumie 2983 osoby zginęły podczas ataków terrorystycznych 11 września 2001 r.
Oczywiście, życie każdej osoby jest cenne, a jej śmierć jest tragedią. Niemniej jednak wstępne dane dotyczące ofiar ataków terrorystycznych, klęsk żywiołowych i katastrof technologicznych cieszą się większym zaufaniem widzów niż dopracowane i, na szczęście, często pomniejszone dane dotyczące strat.
Ponieważ widzowie, którzy nie ufają władzom w kwestii ograniczania takich danych, widzą w tym próbę „ukrycia” rzeczywistych strat — podobną do propagandy podczas aktywnych działań wojskowych. Jedną z jej zasad jest unikanie raportowania własnych ofiar i bagatelizowanie ich liczby, a jednocześnie wyolbrzymianie strat po stronie wroga. Uważa się, że takie podejście podtrzymuje morale armii i ludności.
Tak czy inaczej, przesada lub niedoszacowanie liczb jest istotnym elementem każdej kampanii, której celem jest manipulacja świadomością.
Przykładowo dane dotyczące uczestników protestów ulicznych przedstawiane są zawsze w następujący sposób:
1) Z punktu widzenia organizatorów – największa liczba;
2) Z policji i innych organów ścigania – najmniejsza liczba;
3) Od „niezależnych obserwatorów” (dziennikarzy, ekspertów itp.) – liczba średnia.
Śmiem twierdzić, że ta „średnia liczba” nie wynika z rzeczywistych, niezależnych obliczeń, ale raczej ze zwykłego znalezienia średniej arytmetycznej najwyższych i najniższych wartości.
Posługiwanie się średnimi wartościami otwiera niespotykane dotąd możliwości manipulowania świadomością społeczeństwa.
Chociaż powszechnie wiadomo, że wartości średnie można stosować tylko wtedy, gdy nie ma znaczącej rozbieżności między częściami całości, nadal są one z powodzeniem wykorzystywane do manipulacji świadomością przez państwowe agencje statystyczne na całym świecie. Na przykład podczas publikowania danych na temat „średnich pensji”.
Okazuje się, że średnie wskaźniki pochodzą z zestawu danych, w którym pensje młodszych specjalistów i najwyższych rangą menedżerów dużych korporacji państwowych są mieszane. Mówiąc wprost, pensje nauczycieli żłobków i wysokich rangą urzędników Ministerstwa Edukacji są mieszane.
Obliczone w ten sposób liczby dla każdego sektora wyglądają całkiem przyzwoicie. Nie dają jednak żadnego rzeczywistego wglądu w rzeczywiste dochody większości pracowników w tej dziedzinie.
W tym kontekście wymowne są wciąż istniejące złudzenia dotyczące nadzwyczajnych zarobków programistów i innych specjalistów IT w USA.
Rzeczywiście, w liczbach średnich dochody w tej branży są wysokie, ale pensje wiodących specjalistów w Dolinie Krzemowej są dalekie od tego, co mogą zarobić zwykli profesjonaliści komputerowi. Mimo to wielu specjalistów IT wciąż żywi marzenia o przeprowadzce do USA, ale często są bardzo rozczarowani, gdy w końcu się to udaje: ich dochody okazują się, jeśli nie równe, to tylko nieznacznie wyższe od odpowiadających im kwalifikowanych pensji w ich kraju ojczystym, podczas gdy siła nabywcza i ogólny koszt życia okazują się zupełnie inne.
Oczywiście, wysoko wykwalifikowani profesjonaliści, zwłaszcza „geniusze komputerowi”, są poszukiwani w amerykańskim przemyśle IT. Jednak, aby ich znaleźć, trzeba, niczym poszukiwacze złota, przesiać setki kilogramów piasku. W tym przypadku „piasek” jest reprezentowany przez zawiłe wiadomości, od reklam po prywatne rozmowy, na temat nadzwyczajnych dochodów specjalistów IT.
Zniekształcony obraz może być również skutkiem nieuczciwego stosowania liczb względnych bez określania wartości bezwzględnych.
Co ciekawe, gdy media przyłapane na takich manipulacjach są konfrontowane, często przypisują je czemuś w rodzaju błędu redakcyjnego lub usterki technicznej. Ponadto dane na jakiś temat są często prezentowane bez korelacji z poprzednimi i zwykłymi liczbami.
Na początku pandemii koronawirusa (marzec-kwiecień 2020 r.) wiele źródeł informacji podawało dzienną liczbę zgonów. Jednak nie podawano informacji o śmiertelności w tym samym okresie w poprzednich latach. Czytelnicy zostali pozostawieni z wyborem, czy sami zagłębić się w tę kwestię (dane dotyczące liczby zgonów w marcu-kwietniu 2020 r. różniły się poziomem błędu statystycznego w porównaniu z poprzednimi latami), czy też zaniepokoić się dzienną liczbą zgonów i ściśle przestrzegać wszystkich środków ostrożności.
Manipulacja często polega na przedstawianiu i ocenie pewnych informacji bez jakiegokolwiek ich jakościowego rozszyfrowania.
To znane zjawisko: politycy opozycji (to zdarza się w każdym kraju, w którym jest rząd i opozycja) narzekają, gdy państwo podnosi emerytury i inne świadczenia socjalne.
Jednakże manipulacja świadomością za pomocą liczb nie ogranicza się do życia politycznego, ekonomicznego i społecznego. Istnieją poważniejsze interwencje w wewnętrzny, a może nawet intymny świat człowieka.
W ostatnich latach na całym świecie zarysowuje się trend zmierzający do zmiany ilościowych i jakościowych cech związanych z wiekiem.
Aby to osiągnąć, pojęcia takie jak „wyż demograficzny”, „zoomers” i „millenialsi” są szeroko rozpowszechniane i wprowadzane w mediach. Terminy te mają sugerować, że jednostki mieszczące się w tych czysto ilościowych (lata urodzenia) definicjach mają pewne fundamentalne różnice w celach, zadaniach i światopoglądzie.
ONZ i WHO nieustannie przesuwają granice wiekowe w kierunku wzrostu wieku hipotetycznej „młodości”. Podczas gdy wiele programów młodzieżowych kończyło się w wieku około 27 lat, te programy stopniowo wydłużały się do 35 lat. Obecnie Światowa Organizacja Zdrowia wydłużyła młodość do 44 lat. Inne kategorie wiekowe również zostały przesunięte, a na przykład starość zaczyna się teraz dopiero w wieku 75 lat.
Częściowo zmiany te są związane ze wzrostem średniej długości życia i jakości życia w krajach rozwiniętych. Jednak w większości przypadków służą jako przykrywka dla braku wykwalifikowanych i niezawodnych fachowców na rynku pracy, a także trudności gospodarczych, co skutkuje podniesieniem wieku emerytalnego w wielu krajach.
Formalnie wydłużając młodość i wiek średni, organizacje globalne wręcz zachęcają osoby marzące o emeryturze, manipulując nimi tak, aby uważały, że jeszcze nie są stare, tzn. gotowe do pracy bez żadnych przywilejów i świadczeń.
Te same cele przyświecają władzom przy ustalaniu wieku bezpiecznego posiadania dzieci przez matki.
Z jednej strony, pozytywne jest to, że postęp medycyny i poprawa jakości życia dają nadzieję na macierzyństwo kobietom w każdym wieku. Z drugiej strony, przyczynia się do pojawienia się „odroczonego macierzyństwa”, co prowadzi do problemów zdrowotnych kobiet i ich dzieci. Z trzeciej strony, życie każdej osoby różni się od wizerunku reklamowego, a teoretyczne możliwości niekoniecznie przekładają się na praktyczne, co prowadzi do dramatów rodzinnych i osobistych tragedii.
Ogólnie rzecz biorąc, zacieranie granic między wiekiem społecznym a paszportowym zapewnia wystarczające podstawy do manipulacji świadomością. Wystarczy przypomnieć sobie kampanie wyborcze, w których członkowie opozycji używali haseł takich jak „ukryj paszport babci”, pokazując w ten sposób konserwatyzm i lojalność starszych ludzi wobec istniejącej władzy, pod wpływem starości lub przez nią wywołanej.
W ten czy inny sposób „magia liczb” jest szeroko stosowana w manipulacji świadomością — od prostych kontekstów komercyjnych po złożone scenariusze społeczne i polityczne.
Ciąg dalszy nastąpi...