Khi mình so sánh Dusk với các hướng blockchain riêng tư khác, mình không bắt đầu từ câu hỏi ai ẩn tốt hơn, mình bắt đầu từ câu hỏi ai biến riêng tư thành một sản phẩm có thể dùng trong tài chính thật.
Nhiều blockchain riêng tư đi theo hướng riêng tư tuyệt đối cho mọi giao dịch, trọng tâm là che dấu người gửi, người nhận, số tiền, và làm cho truy vết trở nên cực khó. Cách này mạnh cho nhu cầu cá nhân, và tạo cảm giác tự do. Nhưng khi bước vào tài chính tổ chức, thứ cần không chỉ là không ai thấy, mà là chỉ đúng người được thấy, và khi cần thì có thể chứng minh điều đúng mà không bóc toàn bộ dữ liệu.
Có những dự án riêng tư theo hướng tùy chọn, nơi người dùng chọn công khai hoặc che chắn. Điểm cộng là linh hoạt, hệ sinh thái dễ mở rộng. Nhưng tùy chọn riêng tư chưa tự động tạo ra tuân thủ, vì tuân thủ là một chuỗi hành động, gồm xác minh điều kiện tham gia, ghi nhận quy tắc sản phẩm, giới hạn chuyển nhượng, báo cáo rủi ro, và khả năng giải trình khi có kiểm tra. Nếu không có lớp chứng minh và phân quyền được thiết kế sẵn, doanh nghiệp vẫn phải tự ghép rất nhiều mảnh.
Một nhóm khác tập trung vào hợp đồng thông minh riêng tư, nghĩa là dữ liệu đầu vào và trạng thái ứng dụng được bảo vệ khi chạy. Điều này rất hợp với dApp xử lý dữ liệu nhạy cảm. Nhưng trong tài chính, câu hỏi hay gặp là ai được phép tham gia thị trường này, ai được quyền xem phần nào của giao dịch, ai có thể kiểm toán theo vai trò, và hệ thống có thể đưa ra bằng chứng tuân thủ mà không lộ bí mật kinh doanh hay dữ liệu khách hàng hay không. Nếu câu trả lời chỉ là dữ liệu được mã hóa, thì vẫn thiếu bước chuyển đổi thành niềm tin thể chế.
Dusk thường được định vị khác, riêng tư có định hướng tuân thủ, và use case tài chính được đặt ở trung tâm. Mình hình dung Dusk như một hạ tầng cho minh bạch có chọn lọc, nơi dữ liệu không bị phơi bày mặc định, nhưng các thuộc tính cần thiết vẫn có thể được chứng minh, ví dụ người tham gia đủ điều kiện, giao dịch đáp ứng quy tắc, tài sản tuân theo hạn chế chuyển nhượng, hoặc một báo cáo tổng hợp là đúng. Từ góc nhìn tổ chức, đây là khác biệt lớn, vì nó biến kiểm toán từ việc xin dữ liệu thô sang việc nhận bằng chứng.
Điểm làm mới nữa nằm ở cách nghĩ về sản phẩm tài chính trên chain. Tài chính không chỉ là chuyển token, nó là phát hành, phân phối, giao dịch thứ cấp, thanh toán bù trừ, đối soát, và quản trị vòng đời tài sản. Nếu một hệ riêng tư chỉ bảo vệ giao dịch, thì Dusk hướng tới bảo vệ cả vòng đời, kèm theo khả năng chứng minh các ràng buộc nghiệp vụ. Bạn muốn một trái phiếu token hóa mà ai cũng xem được mọi thứ, hay một trái phiếu token hóa nơi nhà đầu tư giữ riêng tư nhưng cơ quan kiểm toán vẫn có thể xác nhận điều cần xác nhận.
Nếu đặt lên bàn cân, privacy coin tối ưu cho ẩn danh phổ quát, privacy tùy chọn tối ưu cho linh hoạt người dùng, privacy smart contract tối ưu cho ứng dụng bí mật. Dusk tối ưu cho bài toán tài chính có luật chơi, nơi riêng tư và tuân thủ không được phép loại trừ nhau. Bạn đang xây cho cộng đồng muốn ẩn hoàn toàn, hay bạn đang xây cho tổ chức cần vừa kín vừa chứng minh.
Mình nghĩ tiêu chí chọn hướng privacy nên là ba câu. Một là ai được xem gì theo vai trò. Hai là có thể chứng minh tuân thủ mà không lộ dữ liệu gốc không. Ba là sản phẩm tài chính có được thiết kế để vận hành trong môi trường kiểm toán và tranh chấp không. Nếu trả lời được ba câu này, bạn sẽ thấy vì sao Dusk được nhắc đến như một hướng riêng tư mới cho thị trường blockchain tài chính.
