Mình nghĩ để nói @Plasma đang giải quyết điều gì mà Ethereum vẫn còn lấn cấn, phải bắt đầu từ một sự thật hơi khó nói: Ethereum không thất bại trong việc scale. Nó chỉ đang bị kéo quá xa khỏi thứ nó sinh ra để làm.
Ethereum được thiết kế như một “máy tính chung”. Mọi thứ đều có thể chạy trên đó, ai cũng có thể xây, không thiên vị use case nào. Chính điều đó làm Ethereum mạnh, nhưng cũng khiến nó trở nên vụng về khi phải xử lý những luồng giá trị rất đơn điệu, lặp lại và cực kỳ nhạy cảm với chi phí.
Stablecoin là ví dụ rõ nhất. Và cũng là nơi mâu thuẫn lộ ra rõ nhất.
Stablecoin không cần composability phức tạp. Không cần permissionless innovation theo kiểu DeFi. Và cũng không cần mỗi giao dịch đều phải được thực thi trong môi trường EVM đầy đủ.
Thứ stablecoin cần rất đơn giản: phí thấp, độ trễ ổn định, chi phí có thể dự đoán trước, và không sập khi khối lượng tăng đột ngột.
Trên Ethereum, stablecoin phải tranh blockspace với tất cả mọi thứ khác. NFT mint, airdrop farming, meme, experiment ngắn hạn. Khi market nóng, phí tăng là điều hợp lý với người đầu cơ. Nhưng với stablecoin, phí đó chỉ là chi phí thuần.
Bạn chuyển USDC để thanh toán, quản lý treasury hay settlement giữa các bên, thì không có “upside” nào để bù cho phí cao cả.
Ethereum có L2, đúng. Nhưng càng nhiều L2 thì luồng tiền càng bị chia nhỏ. Bridge, liquidity fragmentation, UX phức tạp hơn. Với DeFi thì còn chịu được. Với thanh toán, nó bắt đầu trở thành gánh nặng.
Plasma nhìn thẳng vào điểm đau đó, nhưng không cố sửa Ethereum. Họ chọn đi hướng khác.
Plasma $XPL không cố trở thành máy tính chung. Không cố phục vụ mọi use case. Ngay từ đầu, nó chấp nhận mình là hạ tầng chuyên biệt cho thanh toán và settlement, đặc biệt là stablecoin.
Nghe thì hơi “nhàm”. Trong một thị trường quen với mấy câu chuyện world computer, financial layer cho tất cả mọi thứ, cách tiếp cận này không hề sexy.
Nhưng chính sự không sexy đó lại là điểm khác biệt.
Plasma không cố tạo ra nhu cầu mới. Nó chỉ cố làm tốt hơn một nhu cầu đã tồn tại và ngày càng lớn: di chuyển stablecoin với chi phí thấp, độ trễ ổn định, và hành vi có thể dự đoán.
Bài toán mà Ethereum còn đau đầu không phải là “xử lý bao nhiêu TPS”, mà là “phục vụ những giao dịch không mang tính đầu cơ như thế nào cho hiệu quả”.
Ethereum sống rất tốt nhờ sự hưng phấn của thị trường. Phí cao vẫn được chấp nhận vì kỳ vọng lợi nhuận còn cao hơn. Nhưng logic đó không áp dụng cho stablecoin.
Plasma được thiết kế xoay quanh logic ngược lại. Và vì thế, nó sẵn sàng hy sinh nhiều thứ mà Ethereum coi là cốt lõi.
Một trong những hy sinh lớn nhất là execution on-chain đầy đủ và data availability tối đa. Plasma đẩy execution off-chain, tối giản dữ liệu cần publish, và đặt trọng tâm an toàn vào cơ chế exit.
Với những ai quen triết lý “mọi thứ phải on-chain”, đây có thể là một bước lùi. Nhưng với những hệ thống thanh toán truyền thống, vốn đã quen settlement off-chain từ lâu, đây lại là trade-off hợp lý.
Ethereum đau đầu vì nó phải gánh quá nhiều vai cùng lúc. Vừa là DeFi hub, vừa là settlement layer, vừa phải giữ phí đủ cao để an ninh, lại vừa phải đủ thấp để không đẩy người dùng đi.
Plasma thì không. Nó không cần phục vụ NFT, không cần thu hút hàng nghìn dApp, không cần narrative rộng. Điều này khiến Plasma kém hấp dẫn nếu nhìn bằng các thước đo quen thuộc như TVL đa dạng hay số lượng protocol.
Adoption của Plasma, nếu xảy ra, sẽ đi theo hướng hẹp nhưng sâu. Một vài luồng stablecoin lớn chiếm phần lớn activity, thay vì hàng nghìn app nhỏ lẻ. Với market quen đo thành công bằng bề rộng, đây là một bất lợi rõ ràng.
Ethereum, dù đau đầu, vẫn thắng tuyệt đối ở những thước đo đó.
Nhưng về thời điểm, Plasma đang giải quyết một bài toán mà Ethereum chưa bị buộc phải ưu tiên.
Khi market còn xoay quanh leverage, meme và narrative ngắn hạn, hạ tầng stablecoin không phải tâm điểm. Ethereum vẫn sống tốt nhờ phí từ đầu cơ.
Plasma trong bối cảnh đó dễ bị xem là “chưa cần thiết”.
Nhưng nếu thị trường bước sang một pha khác, nơi stablecoin volume tăng mạnh, dòng tiền tổ chức quay lại, và yêu cầu về chi phí, độ ổn định, khả năng dự đoán trở nên nghiêm ngặt hơn, thì những hạn chế của Ethereum mới thực sự lộ ra.
Mình không nghĩ Plasma thay thế Ethereum. Và mình cũng không nghĩ Ethereum sai.
Hai hệ thống này phản ánh hai cách nhìn khác nhau về crypto. Ethereum đặt cược vào tính chung và khả năng thích nghi. Plasma đặt cược vào việc một số use case đủ lớn để xứng đáng có hạ tầng riêng, dù phải từ bỏ nhiều thứ hấp dẫn về mặt ý thức hệ.
Câu hỏi không phải cái nào đúng hơn, mà là market sẽ thưởng cho cách tiếp cận nào trong trung hạn.
Và có lẽ, điều khiến mình chú ý nhất ở Plasma là họ không hứa hẹn điều đó sẽ xảy ra nhanh.
Trong crypto, việc không hứa hẹn gì đôi khi lại là một tín hiệu khá đáng để quan sát.
