Trong vài tháng gần đây, có lẽ nhiều người cũng có cảm giác giống mình: thị trường crypto đang rơi vào một trạng thái khá lạ. Không hoảng loạn, nhưng cũng không hưng phấn. Thanh khoản dường như mỏng đi, dòng tiền lớn từ các ETF và tổ chức có xu hướng quay trở lại thị trường truyền thống, nơi lợi suất và câu chuyện vĩ mô rõ ràng hơn.
Điều đáng chú ý là sự chững lại này không hẳn đến từ việc thiếu công nghệ mới. Ngược lại, blockchain và crypto vẫn liên tục có sản phẩm, L2, giải pháp kỹ thuật mới xuất hiện. Vấn đề nằm ở chỗ thiếu một lực cầu đủ “thật” để kéo cả hệ sinh thái đi lên. Narrative thì nhiều, nhưng nhu cầu sử dụng thực tế lại không theo kịp.
Trong bối cảnh đó, Plasma $XPL là một dự án khá đặc biệt. Không phải vì họ đưa ra một câu chuyện mới mẻ hay hứa hẹn “thay đổi blockchain”, mà vì họ quay lại một câu hỏi rất cơ bản: stablecoin – loại tài sản đang xử lý khối lượng giao dịch lên tới hàng chục nghìn tỷ USD mỗi năm – liệu đã thực sự được vận hành trên một hạ tầng phù hợp hay chưa?
Khi nhìn vào câu hỏi này, mình có cảm giác Plasma không cố gắng chen chân vào khoảng trống narrative, mà đang đứng đúng vào khoảng trống hạ tầng. Nếu nhìn lại Ethereum và TRON, hai hệ sinh thái đang gánh phần lớn lưu lượng stablecoin hiện nay, vấn đề hiện ra khá rõ. Ethereum có mức độ bảo mật và phi tập trung cao, nhưng phí giao dịch đắt và độ trễ khiến nó ngày càng kém phù hợp cho các luồng thanh toán tần suất cao. TRON thì rẻ và nhanh, nhưng đổi lại là mức độ tập trung lớn và kiến trúc khó mở rộng an toàn trong dài hạn.
Cả hai đều đang mang trên mình một lớp tài sản mà ban đầu không được thiết kế tối ưu để phục vụ. Stablecoin, về bản chất, không cần sự phức tạp như DeFi. Nó không đòi hỏi khả năng composability cao, không cần mọi giao dịch đều phải hoàn toàn công khai cho cả thế giới theo dõi. Thứ mà stablecoin cần là chi phí thấp, độ trễ thấp, sự ổn định và khả năng xử lý khối lượng lớn mà không làm hệ thống bị căng thẳng.
Trong khi đó, hạ tầng mà stablecoin đang chạy hiện nay lại là hạ tầng “đa năng”, phải phục vụ đủ thứ: NFT, DeFi, meme, governance. Sự lệch pha này đã tồn tại từ lâu, chỉ là trong giai đoạn thị trường sôi động, nó bị che mờ bởi lợi nhuận và các câu chuyện tăng trưởng.
Plasma chọn cách đối diện trực tiếp với sự lệch pha đó. Thay vì cố trở thành một blockchain làm được mọi thứ, Plasma chấp nhận thu hẹp phạm vi. Họ không tối ưu cho DeFi phức tạp, không cố xây một hệ sinh thái dApp đa dạng, mà tập trung gần như toàn bộ vào một bài toán rất cụ thể: thanh toán stablecoin ở quy mô lớn, với chi phí thấp và độ ổn định cao.
Từ góc nhìn của mình, đây là một lựa chọn khá “ngược thị trường”, nhưng lại hợp lý nếu nhìn trong dài hạn. Điểm khác biệt của Plasma không nằm ở việc sở hữu công nghệ hoàn toàn mới, mà nằm ở những giả định thiết kế ban đầu. Plasma không mặc định rằng mọi dữ liệu đều phải on-chain, mọi thứ đều phải công khai, hay mọi giao dịch đều phải có khả năng kết nối lẫn nhau.
Họ chấp nhận đánh đổi một phần data availability và trải nghiệm UX để đổi lấy throughput và chi phí. Với DeFi, đây là sự đánh đổi khó chấp nhận. Nhưng với thanh toán stablecoin, nó lại khá hợp lý. Người dùng stablecoin quan tâm nhiều hơn đến việc tiền có đến đúng lúc, đúng số lượng, với chi phí thấp hay không, hơn là việc giao dịch đó có thể kết hợp với một protocol khác.
Trong bối cảnh thị trường thiếu động lực tăng trưởng, mình thấy một xu hướng khá rõ: narrative thuần túy đang yếu dần. Những câu chuyện về “L2 mới”, “chain nhanh hơn”, hay “DeFi thế hệ tiếp theo” không còn đủ sức thuyết phục nếu không đi kèm với usage thực tế. Ngược lại, những hệ thống giải quyết nhu cầu rất cụ thể, dù không hào nhoáng, lại bắt đầu được chú ý nhiều hơn. Plasma thuộc nhóm này.
Plasma không cố tạo cảm giác “đây là tương lai của crypto”, mà chỉ đơn giản nói rằng “đây là cách tốt hơn để làm một việc rất cụ thể”. Dĩ nhiên, cách tiếp cận này không đảm bảo thành công. Thị trường stablecoin rất lớn, nhưng cũng cạnh tranh khốc liệt và cực kỳ nhạy cảm với rủi ro. Chỉ một sự cố nhỏ liên quan đến thanh toán cũng có thể làm mất niềm tin.
Ngoài ra, Plasma còn phải thuyết phục các tổ chức, đơn vị thanh toán và ứng dụng thực tế rằng việc chuyển sang một hạ tầng mới là xứng đáng. Đây là bài toán khó và chắc chắn không thể giải quyết trong một chu kỳ thị trường.
Tuy vậy, điều khiến mình chú ý là Plasma không phụ thuộc quá nhiều vào tâm lý thị trường ngắn hạn. Trong một giai đoạn crypto trầm lắng, việc xây dựng hạ tầng cho stablecoin vẫn có ý nghĩa, vì nhu cầu thanh toán không biến mất cùng với giá token. Stablecoin vẫn được sử dụng cho chuyển tiền, thanh toán, settlement và nhiều hoạt động nằm ngoài đầu cơ.
Nếu Plasma chứng minh được rằng họ xử lý các luồng này hiệu quả hơn những hạ tầng cũ, thì giá trị của họ không cần một bull market mới để được xác nhận. Ở góc nhìn cá nhân, Plasma đang đặt cược vào một sự dịch chuyển chậm nhưng sâu: từ blockchain như sân chơi đầu cơ sang blockchain như hạ tầng tài chính thực dụng hơn.
Sự dịch chuyển này không tạo sóng lớn trong ngắn hạn, nhưng nếu xảy ra, nó sẽ rất bền. Và trong một thị trường đã mệt mỏi với những câu chuyện lặp lại, có lẽ những dự án không cần narrative để tồn tại mới là thứ đáng để theo dõi.
