Əsas ideyalar
Mərkəzləşdirilməmiş maliyyə (DeFi) istifadəçilərə rəqəmsal valyuta pul kisəsi və bəzi rəqəmsal aktivlərdən istifadə etməklə maliyyə xidmətlərinə çıxış imkanı verir. Mərkəzləşdirilməmiş tətbiqlər bir çox blokçeyn şəbəkələri üzərindən kreditləşmə, likvidliyin təmin edilməsi, mübadilələr, saxlanma və s. kimi xidmətlər təqdim edir.
Kəskin maliyyələşmənin ilkin evi Ethereum olsa da, indi ağıllı müqavilələr üçün potensiala malik olan blokçeyn şəbəkələrinin əksəriyyətində mərkəzləşdirilməmiş maliyyə ilə bağlı dApps (dApps) yerləşir; o cümlədən Arbitrum və Optimism kimi 2-ci qat həlləri. Çünki ağıllı müqavilələr mərkəzləşdirilməmiş maliyyənin göstərdiyi xidmətlər üçün vacibdir: saxlanma, investisiya, kreditləşmə, məhsul yığımı (yield) və s.
DeFi insanlara gəlirləri artırmaq, mərkəzləşdirilməmiş bazarlara qoşulmaq, bank xidmətlərinə çıxış əldə etmək, həm də borcvermə və ani borc götürmə fəaliyyətində iştirak etmək imkanı yaradır. Bununla belə DeFi risklərdən azad deyil; riskə getmədən əvvəl həmişə diqqətli araşdırma aparmalısınız.
Giriş
DeFi dünyasına daxil olmaq maraqlı ola bilər, amma eyni zamanda çaşdırıcı da ola bilər. Kriptovalyutalara sahib olduğunuz bir müddətdən sonra investisiya portfelinizdən əlavə qazancı necə əldə edə biləcəyinizi düşünməyə başlamaq yayğın bir haldır. Hər halda, DeFi siz kəşf edə və öyrənə biləcəyiniz çoxlu mövzularla bağlıdır.
Məsuliyyətlə istifadə edildikdə DeFi tətbiqləri və layihələri güclü alətlər ola bilər. Amma tələssəniz, işləri istədiyiniz kimi nəticələndirə bilməyə bilərsiniz və qeyri-hikmətli investisiya qərarları verə bilərsiniz. Ən yaxşı yanaşma riskləri anlamaq və sizin üçün uyğun olanı tapmaqdır. Bunun əsasında gəlin DeFi səyahətinizin başlanğıcında sizə lazım olacaq əsaslara nəzər salaq.
DeFi (mərkəzləşdirilməmiş maliyyə) nədir?
DeFi blokçeyn şəbəkələri üzərində qurulmuş maliyyə tətbiqləri ekosistemini nəzərdə tutur. Daha dəqiq desək, DeFi icazəsiz, şəffaf və açıq mənbəli maliyyə xidmətləri ekosistemi yaratmağa yönəlib; bu ekosistem hamı üçün əlçatandır və heç bir mərkəzi hakimiyyət olmadan işləyir. İstifadəçilər öz aktivlərinə tam nəzarəti saxlayır və bu ekosistemlə şəxsiyyətsiz (P2P) ticarət seçimləri və mərkəzləşdirilməmiş tətbiqlər (DApps) vasitəsilə qarşılıqlı əlaqə qururlar.
DeFi-nin əsas üstünlüyü maliyyə xidmətlərinə çıxışın asanlaşdırılmasıdır; xüsusən də ənənəvi maliyyə sistemindən kənarda qalanlar üçün. Digər üstünlüklərə DeFi-nin əsaslandığı standart çərçivə də daxildir: DeFi ilə uyğun şəkildə işləyən tətbiqlər ümumi (public) blokçeyn zəncirlərində fəaliyyət göstərə, tamamilə yeni maliyyə bazarları, məhsul və xidmətlər yarada bilər.
DeFi-nin əsas üstünlükləri
Ənənəvi maliyyə vasitəçi kimi işləmək üçün banklar kimi qurumlara, mübahisələrin həlli üçün isə arbitraj məhkəmələrinə əsaslanır. DeFi tətbiqləri isə heç bir vasitəçiyə və ya hakimə ehtiyac duymur; çünki kod mümkün olan hər bir mübahisəni həll edir və istifadəçilər istənilən vaxt vəsaitlərinə nəzarəti saxlayır. Bu sistem xərcləri azaldır və daha rahat maliyyə sistemi yaradır.
Bu yeni maliyyə xidmətləri blokçeyn zəncirlərində dərc olunduğuna görə, tək bir uğursuzluq nöqtəsi üçün imkan yoxdur. Məlumat blokçeynə yazılır və minlərlə node üzərindən yayılır; bu da nəzarəti və ya mümkün xidmət fasiləsini çətinləşdirir.
Bu açıq ekosistemin vacib xüsusiyyətlərindən biri də heç bir maliyyə xidmətinə çıxışı olmayan insanların asan şəkildə daxil ola bilməsidir. Ənənəvi maliyyə vasitəçilərin mənfəət əldə etməsinə əsaslandığından, onun xidmətləri adətən aşağı gəlirli icmalar üçün əlçatan olmur. DeFi isə xərclərin çox aşağı olması ilə fərqlənir və nəticədə aşağı gəlirli insanlar da geniş maliyyə xidmətlərindən yararlana bilər.
DeFi-nin potensial istifadəsi halları
Kreditləşmə və borcvermə
Açıq kreditvermə borclanma protokolları DeFi ekosistemində ən populyar tətbiq növlərindən biridir. Mərkəzləşdirilməmiş açıq borcvermə və borc alma ənənəvi kreditləşmə sistemindən bir çox üstünlüklərə malikdir: bunlara əməliyyatların dərhal (instant) həll edilməsi, kredit yoxlamalarının (credit checks) olmaması və rəqəmsal aktivlərin girov kimi istifadə edilmə imkanı daxildir.
Bu kreditləşmə xidmətləri ümumi blokçeyn zəncirləri üzərində qurulduğuna görə etimad tələblərini azaldır və şifrli yoxlamanı təmin edir. Blokçeyn zəncirlərindəki kredit bazarları qarşı tərəf risklərini də azaldır; kreditləşmə və borcvermə daha ucuz, daha sürətli və daha çox insana daha əlçatan olur.
Nağd pul bankçılığı
DeFi tətbiqləri maliyyə tətbiqləridir; tərifinə görə, nağd pul bankçılığı aydın istifadəyə nümunədir. Buraya stabilkoinlərin buraxılması, ipoteka və sığorta daxil ola bilər.
Blokçeyn sahəsi inkişaf etdikcə, adətən real aktivlərlə əlaqəli olan və rəqəmsal şəkildə asan çevrilə bilən rəqəmsal aktivlər olan stabilkoinlərin yaradılmasına diqqət artır. Kriptovalyutaların qiymətləri tez dəyişə bildiyinə görə, mərkəzləşdirilməmiş stabilkoinlər mərkəzləşdirilmiş orqandan çıxmayan və onun nəzarətinə tabe olmayan rəqəmsal pul kimi gündəlik istifadəyə uyğunlaşdırıla bilər.
Ağıllı müqavilələr sayəsində ipoteka ilə bağlı abunə (təşkilat) haqları və hüquqi xərcləri xeyli azaltmaq olar. Üstəlik, blokçeyn üzərində sığorta ilə vasitəçilərə olan ehtiyac azaldılır və risklər bir çox iştirakçı arasında paylana bilər; bu da eyni xidmət keyfiyyətində daha aşağı sığorta haqlarına gətirib çıxara bilər.
Mərkəzləşdirilməmiş birjalar
Uniswap və PancakeSwap kimi mərkəzləşdirilməmiş ticarət platformaları (DEX-lər) mərkəzləşdirilməmiş maliyyənin (DeFi) ən məşhur tətbiqlərindən biridir. Bu platformalar istifadəçilərə vəsaitlərini saxlamaq üçün etibarlı vasitəçiyə ehtiyac olmadan rəqəmsal aktivləri ticarət etməyə imkan verir. Ticarətlər ağıllı müqavilələrin köməyi ilə istifadəçi cüzdanları arasında birbaşa həyata keçirilir.
Bəzi ticarət platformaları, avtomatik marketmeykerlər (AMM-lər) kimi tanınan, sənin ticarətini uyğunlaşdırmaq üçün birbaşa qarşı tərəfə ehtiyac olmadan ticarəti asanlaşdırmaq məqsədilə likvidlik hovuzları toplayır. Baxım və idarəetmə çox az iş tələb etdiyinə görə, mərkəzləşdirilməmiş birja platformaları adətən mərkəzləşdirilmiş birjalardan daha aşağı ticarət haqları tətbiq edir.
Blokçeyn zəncirləri texnologiyasından həm də ənənəvi maliyyə alətlərinin geniş spektrini buraxmaq və onların üzərində mülkiyyət hüququ vermək üçün istifadə edilə bilər. Belə tətbiqlər nəzarətçiləri aradan qaldıran və tək uğursuzluq nöqtələrini yox edən mərkəzləşdirilməmiş qaydada işləyəcək.
Gəlirin artırılması
Mərkəzləşdirilməmiş maliyyə (DeFi) üçün nəzərdə tutulmuş tətbiqlər saxlanma (staking) və mükafat hovuzları kimi faizli məhsullardan əldə olunan kompozit gəlirin avtomatlaşdırılmasına, artırılmasına xidmət edə bilər; bu bəzən gəlirin yığımı (yield harvesting) adlanır.
Məsələn, siz Bitcoin hasilatı və ya BNB-nin delegasiyası, ya da likvidlik təmin etməsindən müntəzəm mükafatlar ala bilərsiniz; bu zaman bir ağıllı müqavilə mükafatlarınızı götürüb daha çox əsas aktiv alır və onları yenidən investisiya edir. Bu proses sizin qazancınızı artırır və çox vaxt gəlirinizi xeyli yüksəldə bilər.
Ağıllı müqavilələr vaxt qazandırır və mürəkkəbliyi azaldır; çünki vəsaitləriniz adətən digər istifadəçilərin vəsaitləri ilə birlikdə toplanır. Sonra emal haqları gəlirin artırılması üçün istifadə olunan ağıllı müqavilə iştirakçılarının hamısı arasında bölüşdürülür.
DeFi-də ağıllı müqavilələrin rolu
Mövcud və potensial DeFi tətbiqlərinin əksəriyyəti ağıllı müqavilələrin yaradılması və icrası prosesinə daxildir. Ənənəvi müqavilə tərəflər arasındakı münasibətin şərtlərini müəyyən etmək üçün hüquqi terminlərdən istifadə etdiyi halda, ağıllı müqavilə kompüter kodundan istifadə edir.
Şərtlər kompüter kodu ilə yazıldığından, ağıllı müqavilələr bu şərtləri avtomatik şəkildə tətbiq edə, eləcə də hal-hazırda əl nəzarəti tələb edən çox sayda əməliyyat üçün etibarlı icra və avtomatlaşdırma təmin edə bilər.
Ağıllı müqavilələr hər iki tərəf üçün daha sürətli və daha asandır və riskləri azaldır, amma ağıllı müqavilələr yeni növ risklər də yaradır: kompüter kodu proqram xətalarına və zəifliklərə həssasdır. Bu da ağıllı müqavilələrdə saxlanılan dəyərləri və gizli məlumatları riskə məruz qoya bilər.
Mərkəzləşdirilməmiş maliyyənin qarşılaşdığı çətinliklər
Zəif performans
Blokçeyn zəncirləri təbiət etibarilə öz həmkarlarından (mərkəzləşdirilmiş sistemlərdən) daha yavaşdır; bu isə onların üzərində qurulan tətbiqlərə təsir edir. DeFi tətbiqinin tərtibatçıları bu məhdudiyyətləri nəzərə almalı və məhsullarını buna uyğun optimallaşdırmalıdır. Qeyd etmək lazımdır ki, Arbitrum və Optimism kimi 2-ci qat (Layer 2) həlləri daha sürətli və daha ucuz əməliyyatlar təqdim etməklə bu problemləri aradan qaldırmağa çalışır.
İstifadəçilərin yol verdiyi səhvlərlə bağlı risklərin yüksək olması
DeFi tətbiqləri məsuliyyəti vasitəçilərdən istifadəçilərə keçirir. Bu, çoxları üçün mənfi tərəf ola bilər. İstifadəçi səhvlərinin riskini azaldan məhsul dizaynı, məhsulların dəyişməz blokçeyn zəncirləri üzərində yerləşdirilməsi zamanı xüsusilə çətin bir çağırışdır.
Pis istifadəçi təcrübəsi
Hal-hazırda DeFi tətbiqlərindən istifadə etmək istifadəçi tərəfindən əlavə səy tələb edir. DeFi tətbiqləri qlobal maliyyə sisteminin əsas komponentinə çevrilməlidirsə, istifadəçiləri ənənəvi sistemdən keçməyə təşviq edən real bir üstünlük təklif etməlidir. Son təkmilləşdirmələr isə istifadəçi interfeyslərində və təhsil resurslarında bu problemi azaltmağa kömək edir.
Hərtərəfli və sıx ekosistem
Müəyyən bir istifadə ssenarisi üçün ən uyğun tətbiqi tapmaq çətin ola bilər. İstifadəçilər ən yaxşı seçimləri tapa bilməlidir. Çətinlik yalnız tətbiqləri qurmaqda deyil, həm də onları daha geniş DeFi ekosisteminə uyğunlaşdıran dizaynda düşünməkdədir.
DeFi riskləri
DeFi cəlbedici illik gəlir faizləri (APR/APY) təklif edə bilsə də, risklərdən azad deyil. Mərkəzləşdirilməmiş olsa belə, siz əsasən maliyyə xidmətləri istehlak edirsiniz və bəzi risklər tanışdır:
Kontragent (qarşı tərəf) riski
Rəqəmsal valyuta ilə kreditlərdə və ya hər hansı digər borclanma növündə iştirak edirsinizsə, qarşı tərəfin borcunu ödəməməsi riski ilə üzləşə bilərsiniz.
Tənzimləyici risklər
Bəzi xidmətlərin və layihələrin legitimliyini yoxlamaq çətin ola bilər. Tənzimləyici problemlər səbəbilə daha sonra bağlanan ağıllı müqaviləyə sərmayə qoysanız, vəsaitləriniz risk altında ola bilər. Həmçinin qeyd edilməlidir ki, dünya üzrə tənzimləyici qurumların yaxın vaxtlarda verdiyi prosedurlar və təlimatlar DeFi-nin inkişafına və qəbuluna təsir edir.
Token (nişan) riskləri
Sizin əlində olan aktivlərin risk səviyyələri fərqli ola bilər. Bu, likvidlikdən, etibarlılıqdan, həmin token üçün xüsusi ağıllı müqavilənin təhlükəsizlik səviyyəsindən, layihədən və onunla bağlı komandadan asılıdır. DeFi sahəsində bazar dəyəri aşağı olan çoxlu tokenlər olduğuna görə, tokenlərə xas risklər xüsusilə yüksək ola bilər.
Proqram təminatı riskləri
Kodlardakı zəifliklər onların içində sərmayə qoyduğunuz ağıllı müqavilələrin təhlükəsizlik səviyyəsinə təsir edə bilər. Üstəlik, DeFi üçün mərkəzləşdirilməmiş tətbiqlərə qoşulub onlara bəzi icazələr verdiyiniz üçün cüzdanınız da haker hücumuna məruz qala bilər. Bu riskləri azaltmağa kömək edən bəzi təhlükəsizlik təcrübələri mövcuddur: çoximzalı (multisig) cüzdanlar və sığorta fondları.
İtirilmiş (qismən) gəlir riski - impermanent loss
Əgər likvidlik hovuzlarında saxlayırsınızsa, daxil etdiyiniz qiymət nisbətindən kənara çıxmalar hovuzdan çıxış zamanı hovuzda depozit etdiyiniz bəzi tokenlər üzrə zərərinizə səbəb olacaq.
DeFi layihələrinə çıxış
DeFi uzun müddət Ethereum-un yerli ekosistemi olub. Buna baxmayaraq, indi bir çox blokçeyn zəncirləri sağlam DeFi ekosistemlərinə malikdir. Ağıllı müqavilə imkanları olan şəbəkələr, məsələn BNB Chain və Solana, həmçinin Polkadot və Avalanche, üstəlik Ethereum üzərində yeni nəsil Layer 2 həlləri də məşhur seçimlərə çevrilib.
Sizin üçün uyğun DeFi layihələrini və protokollarını tapmaq üçün müəyyən araşdırma etməlisiniz. Forumlar, mesajlaşmalar və veb-saytlar sizə yeni ən yaxşı imkanları görməyə kömək edə bilər. Buna baxmayaraq, rastlaşdığınız hər hansı məlumatla bağlı çox diqqətli olmalısınız və haqqında oxuduğunuz və ya eşitdiyiniz hər bir layihənin təhlükəsizliyini həmişə yoxlamalısınız.
DeFi layihələrinə çıxış üçün nə lazımdır?
DeFi üçün nəzərdə tutulmuş mərkəzləşdirilməmiş tətbiqlərdən istifadə etməyə başlamaq üçün sizə: lazımdır
Uyğun cüzdan: MetaMask kimi brauzer genişləndirməsi cüzdanı və ya Trust Wallet kimi mobil cüzdan. Mərkəzləşdirilmiş (şəxsi açarlarını sizdə olmayan) cüzdanların çox vaxt mərkəzləşdirilməmiş tətbiqlərlə əlaqə qurmağa icazə verməməsi mümkündür.
Rəqəmsal aktivlər: Bu, bəlkə də aydındır, amma sizə müxtəlif aktivlər lazım ola bilər. Məsələn, Ethereum üzərində qurulmuş mərkəzləşdirilməmiş tətbiqlərdən istifadə etmək istəyirsinizsə, emal haqqını ödəmək üçün ETH və istifadə etdiyiniz hər hansı xidmət üçün başqa bir tokenə ehtiyacınız olacaq.
DeFi (mərkəzləşdirilməmiş maliyyə) vs TradFi (ənənəvi maliyyə)
DeFi internetə çıxışı olan hər kəs üçün açıq maliyyə sistemi təqdim edir; mərkəzləşdirilmiş maliyyə isə qurumlara və mərkəzi tənzimləyici orqanlara əsaslanır. Bununla belə, DeFi ilə TradFi-nin qarşılıqlı əlaqəsi artır: banklar və maliyyə institutları DeFi protokollarını tədqiq etməyə və hər iki sistemin üstünlüklərini birləşdirən hibrid modellər yaratmağa başlayıb.
DeFi (mərkəzləşdirilməmiş maliyyə) vs CeFi (mərkəzləşdirilmiş maliyyə)
Hətta kriptovalyutalar dünyasında belə bütün maliyyə xidmətləri mərkəzləşdirilməmiş deyil. Məsələn, adətən Binance kimi mərkəzləşdirilmiş birja platforması vasitəsilə saxlama, tokenləriniz üzərindəki qəyyumluğu (custody) sizdən götürməyi tələb edir. Bu halda siz vəsaitlərinizlə işləyən mərkəzləşdirilmiş quruma güvənməlisiniz.
Çox güman ki, təqdim olunan xidmətlərin əksəriyyəti eyni DeFi platformaları vasitəsilə də təqdim oluna bilər və istifadəçi onlara birbaşa çıxış əldə edə bilər. Amma mərkəzləşdirilmiş maliyyə, DeFi investisiyalarını özünüz idarə etməklə bağlı tez-tez yaranan mürəkkəbliyi azaldır və siz həmçinin depozitləriniz üçün əlavə zəmanətlər də ala bilərsiniz.
Mərkəzləşdirilmiş maliyyə nə DeFi-dən mütləq daha pisdir, nə də daha yaxşı. Onun sizin üçün nə dərəcədə uyğun olması sizin istəklərinizdən və ehtiyaclarınızdan asılıdır: mərkəzləşdirilmiş maliyyədə siz çox vaxt nəzarət imkanınızı qurban verirsiniz, amma əvəzində daha güclü zəmanətlər və aktivlərlə işləmə və əməliyyatların icrası ilə bağlı məsuliyyət yükünüzün azalması ilə qarşılaşırsınız.
DeFi ilə açıq bank xidmətləri arasındakı fərq nədir?
Açıq bank xidmətləri xarici maliyyə xidmət təminatçılarının tətbiq proqramlaşdırma interfeysləri (API-lər) vasitəsilə maliyyə məlumatlarına təhlükəsiz şəkildə çıxış əldə etdiyi bank sisteminə aiddir. Bu, banklar və bank olmayan maliyyə institutları arasında hesabların və məlumatların birləşdirilməsinə imkan verir və əsasən ənənəvi maliyyə sistemində yeni məhsul və xidmətlərin təqdim edilməsinə kömək edir.
Bununla belə, DeFi tamamilə yeni və mövcud infrastrukturdan asılı olmayan maliyyə sistemi təklif edir. DeFi bəzən Açıq Maliyyə (Open Finance) də adlandırılır.
Məsələn, açıq bank xidmətləri bir tətbiq daxilində bütün ənənəvi maliyyə alətlərini idarə etməyə imkan verə bilər: bir neçə bankdan və institutdan məlumatı təhlükəsiz şəkildə əldə edərək.
Digər tərəfdən, DeFi tamamilə yeni maliyyə alətlərinin idarə olunmasını və onlarla qarşılıqlı əlaqə üçün yeni yollar təklif edə bilər.
Yekun fikirlər
DeFi sərmayəni, tərtibatçıları və yeni məhsulları cəlb edən özünəməxsus dəyərli bir ekosistem yaratmaqda uğur qazandı. DeFi maliyyə sahəsində inqilab vəd etsə də, o hələ inkişaf edən bir sahədir. DeFi-nin gələcəyi davam edən texnoloji inkişaflara, tənzimləyici dəyişikliklərə və ümumi ictimai marağın artmasına bağlıdır. Davamlı artım üçün DeFi ilə bağlı məhdudiyyətləri və riskləri həll etmək üzrə innovasiyalar davam etməlidir.
Oxşar məqalələr
Avtomatik marketmeyker (AMM) nədir?
DeFi-də likvidlik hovuzları nədir və necə işləyir?
DeFi-də yield harvesting (gəlirin yığımı) nədir?
İmtina: Bu məzmun sizə yalnız “mövcud olduğu kimi” (as-is) təqdim edilir; ümumi məlumat və yalnız təhsil məqsədləri üçün nəzərdə tutulur. Heç bir növ bəyanat və ya zəmanət verilmir; bunu maliyyə və ya hüquqi məsləhət, yaxud peşəkar məsləhət kimi şərh etməməlisiniz. Bu, hər hansı xüsusi məhsul və ya xidməti almağa tövsiyə kimi nəzərdə tutulmur. Dəqiq məsləhət üçün ixtisaslı peşəkar məsləhətçilərə müraciət etməlisiniz. Məqalə kənar tərəf tərəfindən təqdim olunubsa, nəzərə alın ki, orada ifadə olunan fikirlər həmin kənar tərəfə məxsusdur və mütləq Binance akademiyasının fikirlərini əks etdirməyə bilər. Ətraflı məlumat üçün zəhmət olmasa burada verilən bütün imtinanı tam oxuyun. Rəqəmsal aktivlərin qiymətləri dəyişkən ola bilər; investisiyanızın dəyəri arta da, azala da bilər və hətta sərmayə qoyduğunuz məbləğ geri qaytarılmaya bilər. İnvestisiya qərarlarınızın nəticələrinə görə yalnız siz məsuliyyət daşıyırsınız və Binance akademiyası mümkün itkilərə görə məsuliyyət daşımır. Bu məqalə maliyyə və ya hüquqi məsləhət, yaxud peşəkar məsləhət kimi qəbul edilməməlidir. Ətraflı məlumat üçün, zəhmət olmasa İstifadə şərtləri və Risk xəbərdarlığına baxın.