İqtisadi böhran və kapitalın artımı
Bütün iqtisadi böhranların kökü istehlakın istehsalı ört-basdır edə bilməməsindədir; iqtisadi fəaliyyətin mövcud qaydaları dəyişməz qaldıqca, istənilən vasitə iqtisadi böhranı yalnız müvəqqəti olaraq ləngidə, gizlədə bilər, lakin onu kökündən aradan qaldıra bilməz.
Bu baxımdan, borc almaq, pul kütləsini artırmaqla iqtisadiyyatı dirçəltməyə çalışmaq üçün istifadə olunan istənilən üsul — istər pul xərcləyib zibillikləri təmizləmək, istərsə də infrastruktur qurmaq — mahiyyət etibarilə eynidir.
İnvestisiya, bir sözlə, həmişə qazanc üçün edilir; bu gün yüzü çıxarıb iqtisadi dövriyyəyə qoymaq, gələn il əsas məbləğlə birlikdə iki yüzün geri qayıtması hesabıdır.
Yüzün iki yüzə çevrilməsinin necə baş verməsinə gəlincə — istər gündəlik zəruri malların istehsalı olsun, istər söküb yenidən tikmək, tikib yenidən sökmək, hətta silah alıb kiçik ölkəni döymək, yaxud əliyalın aldatma ilə varlanmaq olsun — vəsait hesaba köçən kimi buna əsasən heç kim əhəmiyyət vermir.
Lakin hər bir detalı nəzərə almasaq da, artım dövranının həqiqətən də istənildiyi kimi işləyib-işləməyəcəyi qaçılmaz bir sualdır.
İnvestisiyadan gəlirə qədər olan bütün proses çox mürəkkəb ola bilər, amma iqtisadi dövriyyə baxımından dəyişməyən mahiyyət birdir: kapitalın artımı. Sadə dillə desək, bu, yüzdən iki yüzə keçiddir; qoyulan yüzün özünə bənzər birini çağırıb ortaya çıxarması prosesidir.
Deməli, bu prosesin əsas ilkin şərti odur ki, dünyada doğrudan da yüzə bənzər bir şey mövcud olsun və üstəlik, çağırıldıqda gəlib sədaqətlə hesaba otursun.
Bu əsas ilkin şərt müasir dövrün iqtisadi qanunları altında olduqca şübhəlidir.
Bütün iqtisadi dövriyyəyə baxsaq, investisiyanın daxil olmasından satışdan pulun geri qaytarılmasına qədər bütün mərhələlər əslində vəsaitin ötürülməsi prosesidir; sərmayəçinin öz vəsaitini artırmaq planını həyata keçirmək üçün resurslardan insan əməyinə və xidmətinə qədər hər şeyi satın alması, sonra isə digər iqtisadi təşkilatlara mənfəət təmin etməsi prosesidir.
Bu mərhələlərin hamısında çəkilən xərclər sonda məhsul satıldıqdan və pul geri alındıqdan sonra örtülməli, üstəlik artıqlıq da qalmalıdır ki, kapitalın artımı mümkün olsun.
Buraya qədər hər şey sanki rəvan gedir, amma bir az düşündükdə burada qəribəlik üzə çıxır: iqtisadi dövriyyədəki təşkilatların hamısı pul qazanmaq istəyirsə, hətta bəzi hallarda hamısı qazanc əldə edirsə, bəs onların qazancı haradan gəlir? Bütün investorların baxış bucağından kapitalın artımı, yaxud “pulun pul doğurması” bir qədər anlaşılmaz bir prosesdir.
İqtisadi dövriyyədə bütöv bir investor yüzü yatırıb iki yüzü geri almağı gözləyir; bunun üçün çox mürəkkəb iqtisadi fəaliyyətlər aparıla bilər, amma necə olursa-olsun, yüz öz-özünə ikiqat artmaz. Dövriyyə başa çatdıqda investorun hesabında həqiqətən iki yüz varsa, təsəvvür etmək olar ki, artıq olan o yüz mütləq bütün iqtisadi dövriyyənin xaricindən gəlmişdir.
Artıq pul dediyimiz şey harada mövcuddur? Adi insanların ağlına çox vaxt “hökumət çap maşınını işə salır, mərkəzi bank da hesabları istədiyi kimi dəyişir” fikri gəlir; pulu nəğd və ya rəqəm kimi təsəvvür etmək düşünməyə kömək etmir.
Əslində, iqtisadi dövriyyəni uğurla başa çatdırmaq, kapitalın artımını təmin etmək üçün sadəcə xaricdən pul axınına ehtiyac var ki, bu da mənfəət rolunu oynasın. Bu cür daxilolmanın mənbəyi başqa ölkə və ya bölgələrin xalq sərvəti, texnoloji tərəqqinin gətirdiyi məhsuldarlıq artımı, yaxud sadəcə su bəndini açıb buraxmaq və kredit genişlənməsi ola bilər; yekunda ya başqa iqtisadi təşkilatlardan gəlir, ya texnoloji tərəqqinin törəməsi olur, ya da kreditin yönəldiyi gələcəkdən qaynaqlanır.
Nə qədər dəyişsə də, mahiyyət dəyişmir: bir sözlə, əlavə pul olmadan işin alınması mümkün deyil.
Tarixdəki hər bir iqtisadi stimulun pulun, yaxud başqa sözlə “mənfəət”in mənbəyi yuxarıdakı çərçivədən kənara çıxmayıb.
Əgər yuxarıdakı kanalların heç biri vəsait axını təmin edə bilmirsə, nə baş verər? O zaman son dərəcə tipik bir super böhran gələcəkdir.
Bütün iqtisadi böhranların kökü istehlakın istehsalı ört-basdır edə bilməməsindədir; iqtisadi fəaliyyətin mövcud qaydaları dəyişməz qaldıqca, istənilən vasitə iqtisadi böhranı yalnız müvəqqəti olaraq ləngidə, gizlədə bilər, lakin onu kökündən aradan qaldıra bilməz.
Bu baxımdan, borc almaq, pul kütləsini artırmaqla iqtisadiyyatı dirçəltməyə çalışmaq üçün istifadə olunan istənilən üsul — istər pul xərcləyib zibillikləri təmizləmək, istərsə də infrastruktur qurmaq — mahiyyət etibarilə eynidir.
İnvestisiya, bir sözlə, həmişə qazanc üçün edilir; bu gün yüzü çıxarıb iqtisadi dövriyyəyə qoymaq, gələn il əsas məbləğlə birlikdə iki yüzün geri qayıtması hesabıdır.
Yüzün iki yüzə çevrilməsinin necə baş verməsinə gəlincə — istər gündəlik zəruri malların istehsalı olsun, istər söküb yenidən tikmək, tikib yenidən sökmək, hətta silah alıb kiçik ölkəni döymək, yaxud əliyalın aldatma ilə varlanmaq olsun — vəsait hesaba köçən kimi buna əsasən heç kim əhəmiyyət vermir.
Lakin hər bir detalı nəzərə almasaq da, artım dövranının həqiqətən də istənildiyi kimi işləyib-işləməyəcəyi qaçılmaz bir sualdır.
İnvestisiyadan gəlirə qədər olan bütün proses çox mürəkkəb ola bilər, amma iqtisadi dövriyyə baxımından dəyişməyən mahiyyət birdir: kapitalın artımı. Sadə dillə desək, bu, yüzdən iki yüzə keçiddir; qoyulan yüzün özünə bənzər birini çağırıb ortaya çıxarması prosesidir.
Deməli, bu prosesin əsas ilkin şərti odur ki, dünyada doğrudan da yüzə bənzər bir şey mövcud olsun və üstəlik, çağırıldıqda gəlib sədaqətlə hesaba otursun.
Bu əsas ilkin şərt müasir dövrün iqtisadi qanunları altında olduqca şübhəlidir.
Bütün iqtisadi dövriyyəyə baxsaq, investisiyanın daxil olmasından satışdan pulun geri qaytarılmasına qədər bütün mərhələlər əslində vəsaitin ötürülməsi prosesidir; sərmayəçinin öz vəsaitini artırmaq planını həyata keçirmək üçün resurslardan insan əməyinə və xidmətinə qədər hər şeyi satın alması, sonra isə digər iqtisadi təşkilatlara mənfəət təmin etməsi prosesidir.
Bu mərhələlərin hamısında çəkilən xərclər sonda məhsul satıldıqdan və pul geri alındıqdan sonra örtülməli, üstəlik artıqlıq da qalmalıdır ki, kapitalın artımı mümkün olsun.
Buraya qədər hər şey sanki rəvan gedir, amma bir az düşündükdə burada qəribəlik üzə çıxır: iqtisadi dövriyyədəki təşkilatların hamısı pul qazanmaq istəyirsə, hətta bəzi hallarda hamısı qazanc əldə edirsə, bəs onların qazancı haradan gəlir? Bütün investorların baxış bucağından kapitalın artımı, yaxud “pulun pul doğurması” bir qədər anlaşılmaz bir prosesdir.
İqtisadi dövriyyədə bütöv bir investor yüzü yatırıb iki yüzü geri almağı gözləyir; bunun üçün çox mürəkkəb iqtisadi fəaliyyətlər aparıla bilər, amma necə olursa-olsun, yüz öz-özünə ikiqat artmaz. Dövriyyə başa çatdıqda investorun hesabında həqiqətən iki yüz varsa, təsəvvür etmək olar ki, artıq olan o yüz mütləq bütün iqtisadi dövriyyənin xaricindən gəlmişdir.
Artıq pul dediyimiz şey harada mövcuddur? Adi insanların ağlına çox vaxt “hökumət çap maşınını işə salır, mərkəzi bank da hesabları istədiyi kimi dəyişir” fikri gəlir; pulu nəğd və ya rəqəm kimi təsəvvür etmək düşünməyə kömək etmir.
Əslində, iqtisadi dövriyyəni uğurla başa çatdırmaq, kapitalın artımını təmin etmək üçün sadəcə xaricdən pul axınına ehtiyac var ki, bu da mənfəət rolunu oynasın. Bu cür daxilolmanın mənbəyi başqa ölkə və ya bölgələrin xalq sərvəti, texnoloji tərəqqinin gətirdiyi məhsuldarlıq artımı, yaxud sadəcə su bəndini açıb buraxmaq və kredit genişlənməsi ola bilər; yekunda ya başqa iqtisadi təşkilatlardan gəlir, ya texnoloji tərəqqinin törəməsi olur, ya da kreditin yönəldiyi gələcəkdən qaynaqlanır.
Nə qədər dəyişsə də, mahiyyət dəyişmir: bir sözlə, əlavə pul olmadan işin alınması mümkün deyil.
Tarixdəki hər bir iqtisadi stimulun pulun, yaxud başqa sözlə “mənfəət”in mənbəyi yuxarıdakı çərçivədən kənara çıxmayıb.
Əgər yuxarıdakı kanalların heç biri vəsait axını təmin edə bilmirsə, nə baş verər? O zaman son dərəcə tipik bir super böhran gələcəkdir.