Biz “#decentralized ” yeni internetin ortaya çıxmasının əlamətlərini görməyə başlamışıq. Amma bir çox insan hələ də bu yeni internetin necə fəaliyyət göstərəcəyindən xəbərsizdir. Heç kim dəqiq bilmir ki, “#web3’s ” inkişafı zamanla necə cərəyan edəcək, amma istifadəçilərin onunla nə edə biləcəyi barədə əlamətlər aydındır. 

XXI əsrin boyunca məlumatlar “web 2.0” internetinin mirası haqqında danışarkən müzakirələrin mərkəzində olub. Belə ki, böyük özəl təşkilatlar ictimaiyyətin üzərindən kütləvi miqdarda məlumat toplayır və sahiblərinə heç bir kompensasiya vermədən onları digər təşkilatlara satır. 

Web3 arxitekturasında ətrafda dolaşan əsas açar söz “mülkiyyət”dir (ownership) və bu, nəticədə istifadəçilərin/şəxslərin bütün məlumatları və kontenti üzərində tam nəzarətə sahib olması deməkdir — yəni “mülkiyyət”. Gəlin bunun dəqiq olaraq necə ediləcəyini parçalayaq. 

İnsanların sahib olduğu yeni kommunikasiya şəbəkəsi

Rəqəmsal mesajlaşma bir çox insanın onsuz yaşaya bilmədiyi sahədir. İllər ərzində bir çox mesajlaşma tətbiqləri məxfilik zəifliklərini ortaya çıxarıb və bu da çox sayda istifadəçi hesabını risk altında qoyub.

Hal-hazırda mərkəzləşdirilmiş arxitektura adətən bir şəxsin bütün mesajlarını saxlayır və qeyd edir. Bu necə işləyir: A şəxsi B şəxsinə mesaj göndərir. Amma həmin mesaj A-dan birbaşa B-yə getmir. O, əvvəl A-dan xidmət təminatçısına gedir — bu Facebook, Tencent və ya digər xidmət təminatçıları ola bilər — sonra isə B-yə göndərilir. Bu məlumatlar tarixçənizə istənilən vaxt çıxış edə bilən mərkəzləşdirilmiş serverdə saxlanılır. 

Mərkəzləşdirilməmiş kommunikasiya şəbəkəsi isə A ilə B arasında birbaşa əlaqə xətti yarada bilər: birbaşa mesajlaşma mümkün olur və xidmət təminatçısının saxlamaya aid hissəsi tamamilə aradan qaldırılır. Mesaj təkcə tamamilə məxfi deyil, həm də tərəflər arasında heç kim heç bir məlumatı görə bilməz. 

Web 2.0 Amazon, Google və Facebook kimi şirkətlər tərəfindən üstünlük təşkil etsə də, web3 mərkəzləşdirilməmiş internet bu təşkilatların diqqətini uzaqlaşdırmayacaq; əksinə, onlara web3 arxitekturası ilə işləmək üçün bir fürsət yaradacaq. 

Bu şirkətlər üçün məlumat yenə də vacib bir amil olacağından, hibrid model ola bilər: həmin təşkilatlar fərdi istifadəçilərə öz məlumatlarına çıxış üçün aylıq ödəniş edər. 

Mərkəzləşdirilməmiş internetin qarşısında çoxsaylı maneələr var, amma əsas narahatlıq bu gün gördüyümüz məlumatlara çıxışdır. Bu, #Dapp developer-ların mərkəzləşdirilməmiş şəbəkə daxilindəki saysız node-ların arasında oxşar məlumatların kateqoriyalaşdırılıb saxlanmasını təmin edən bir sistem yaratması üçün çətinlik yaradır. 

Hal-hazırda mərkəzləşdirilməmiş saxlama yavaş-yavaş daha populyarlaşır, amma blokçeyn layihələri hələ də web 2.0 şəbəkəsində gördüyümüz kontent paylaşma və yayım (streaming) modelinə çıxışı həll etməyib.

Yeni internetin bir çox həvəskarı nəzərə almalı olduğu məqam budur. İnternet mahiyyətcə böyük bir məlumat kitabxanasıdır və deməli, mərkəzləşdirilməmiş internetin oxşar məlumat təklif etməsi üçün kontent yaradıcılarının kütləvi şəkildə qəbul etməsi və web 2.0-dakı kimi web3-də də oxşar kontenti yaratmağa töhfə verməsi lazımdır. 

Web3 şəbəkəsində fərdi identifikasiya (şəxsiyyətin müəyyən edilməsi) idarəetmə sistemləri

İnsanların sahib olduğu internet identifikasiya idarəetmə sistemləri arasındakı maneələri də aşa bilər. Adı böyük şirkətlərin nail ola bilmədiyi bir şey. Cəhd etməmələrinə görə yox, çünki sındırılma (hacklənmə) olarsa məsuliyyət (liability) çox böyük olardı. 

Mərkəzləşdirilməmiş internet əslində istifadəçilərin bunu etmək üçün çoxsaylı hesablar yaratmasına ehtiyac olmadan istənilən növ kontentə, Dapp-lara və xidmətlərə daxil ola biləcəyi bir identifikasiya metodu yaratmaq üçün istifadə oluna bilər. Bunun əvəzinə, hər şeyə giriş üçün bir hesab olsun. 

Buna nail olmaq mümkündür, çünki blokçeyn texnologiyası ilə paralel olaraq mərkəzləşdirilməmiş internet arxitekturası istifadə olunacaq. Bu texnologiya sistemli konsensus mexanizmlərindən istifadə edərək həmin şəxsin şəxsiyyətini açıqlamadan autentifikasiya edə bilər. 

Bu sistem hökumət səviyyəsində tətbiq ediləndə çoxsaylı problemlərlə üzləşəcək olsa da, internetə gündəlik çıxış üçün uyğun və real həll ola bilər. Bu, təkcə şəxsin məxfi məlumatlarını qorumaqla kifayətlənmir, həm də bu gün gördüyümüzdən daha rahat və daha sadə giriş imkanı yaradır. 

Mərkəzləşdirilməmiş internetin keçidi asan olmayacaq

Web 2.0-a əsaslanan internet infrastrukturundan web3-ə keçid bu gün istifadə etdiyimizdən fərqli şəkildə həyata keçiriləcək. Nəticədə mərkəzləşdirilməmiş internet dünyanın hər yerində yerləşən çoxsaylı paylanmış node-lar (qovşaqlar) tərəfindən formalaşdırılacaq.

Bu node-ların məzmununa giriş üçün müəyyən növ portal şəklində toxunma nöqtələri tələb olunacaq. Bir çox blokçeyn şəbəkəsi müxtəlif problemləri həll etmək üçün nəzərdə tutulduğundan, istifadəçilərin axtardıqları kontenti əldə etmək üçün fasiləsiz olaraq müxtəlif platformalar arasında keçid etməsi çətin olacaq.

Bu o deməkdir ki, şirkətlər istifadəçilərin müxtəlif şəbəkələr arasında problemsiz şəkildə hərəkət etməsinə və həmin platformalarda təqdim olunan xidmətlərə çıxış əldə etməsinə imkan verəcək çarpaz-şəbəkə (cross-chain) həlli yaratmalıdırlar. İnternetin növbəti nəsli, bir-birinə körpüləmə (bridging) protokolu vasitəsilə bağlanan saysız-hesabsız blokçeynlərdən ibarət istiqamətə doğru gedir kimi görünür.

Web3 üçün əsas (fundamental) qat kimi fəaliyyət göstərən çoxsaylı zəncir olmasa da, yeni internetin bütövlüyünü dəstəkləyəcək əsas şəbəkəni qurmağa çalışan bir neçə zəncir mövcuddur.

Bu zəncirlər xüsusi problemləri həll etmək üçün nəzərdə tutulduğuna görə, NetFlowCoin protokoluna bənzər bir şəbəkə rabitə (kommunikasiya) qatı kimi çıxış edərək istifadəçilərin web3 ilə bu gün web 2.0 ilə istifadə etdiyimiz kimi qarşılıqlı əlaqə qurmalarına imkan verə bilər.

Körpüləmə (bridging) protokolu vasitəsilə NetFlowCoin-in şəbəkəsi sənayedəki digər zəncirlərlə inteqrasiya oluna bilər; bu da yeni interneti hər kəsin təsəvvür etdiyi istiqamətə uyğun “birləşdirən yapışqan” (glue) kimi lazım olan elementi yaradacaq.

Yekun olaraq: Mərkəzləşdirilmə gələcəydir və heç kim buna mane ola bilməz

Bu gün gördüyümüz yeniliklər ətrafında hype var — #NFT (non-fungible tokens), virtual daşınmaz əmlak və #cryptocurrencies. Daha böyük mənzərə səthdə danışılanlardan qat-qat artıqdır. 

Biz insanların onlayn gördüyü, istifadə etdiyi və paylaşdığı şeylərə nəzarəti ələ keçirməsi üçün bir yol açan rəqəmsal təkamül mərhələsinin bir hissəsiyik. Bizim ünsiyyət qura bilmə tərzimiz dəyişdirilə bilər və bizi yalnız “kilid dəliyi” kimi qəbul edilən dar bir görüntüyə məcbur edən çoxsaylı şirkətlərin yaratdığı çərçivə ilə artıq məhdudlaşmayacaq. 

Hökumətlər, media və konsernlər indi bu “insanlar üçün olan” mərkəzləşdirilməmiş internetin bir hissəsi olmaq üçün rəqəmsal strategiyalarını uyğunlaşdırmalı və dəyişdirməlidirlər; gələcəyin və gələcək kimi qəbul edilənin önündə maneələr yaratmaq əvəzinə dəyər verməlidirlər.