Web3.com Ventures Orijinal Tədqiqat Analizi
0xFishylosopher
Giriş
Sui blokçeni, Move dilindən istifadə edən əsas yeni L1 layihələrindən biridir və texnoloji inkişaflarında əsas media və kapital diqqətini cəlb etmişdir [1]. Digər yeni L1 blokçenləri ilə müqayisədə, xüsusilə Aptos ilə, Sui, “horizontally” genişlənə bilən bir blokçen təqdim etmək üçün tam bir eksperimental dizayn, texnoloji yeniliklər və unikal tokenomika dəstinə malikdir [2]. Bu məqalədə, Sui-nin əsas texnoloji irəliləmələrini və layihənin unikal tokenomika modelini izah edəcəyəm, daha sonra isə Sui-nin genişlənməyə yönəlmiş L1 zənciri kimi potensialının kritik qiymətləndirilməsini təqdim edəcəyəm.
Sui Texniki Prinsipləri
Sui-nin layihə kimi ortaya qoyduğu və hamısı tranzaksiyanın sürətini və məhsuldarlığını (throughput) optimallaşdırmağa yönələn geniş çeşidli texniki yeniliklər var; xüsusən sadə peer-to-peer tranzaksiyalar üçün. Bu bölmədə mən ən önəmli üç texnoloji yeniliyə diqqət yetirəcəyəm: Move dilinin Sui Move yaratmaq üçün dəyişdirilməsi, konsensus olmadan “sadə transaksiyalar”ın idarə olunması və unikal Narwhal-Tusk konsensus mühərriki.
Sui Move
İlk öncə, Aptos və digər Move-dil layihələrindən fərqli olaraq ki, onlar Meta Libra-nın orijinal Move dilini “hazırkı kimi” (out-of-the-box) birbaşa götürürlər, Sui smart müqavilələr yazmaq üçün Move dilinin özünün xüsusi versiyasından istifadə edir — Sui Move-dan. Move, ability-enabled struct-lar (imkanları aktivləşdirən struktur) istifadə edilərək tətbiq olunan, resurs əsaslı smart-müqavilə dili kimi, paralel icra üçün təbii olaraq optimallaşdırılıb. Amma orijinal Diem-Move dili ciddi şəkildə tətbiq olunan giriş-icazə nəzarətinin (access control) nəzərdə tutulduğu “icazəli sistem”lə qurulmuşdu. Sui-nin isə kütləvi mənimsənmə ideyası daha açıq bir sistem tələb edir ki, onboarding sürətlənsin. Bu məqsədlə Sui Move “transfer” kimi daha primitiv funksiyalar yaradır — bu da “maneəsiz kütləvi aktiv yaradılmasını” mümkün edir [3].
Move dilinə Sui-nin digər dəyişiklikləri arasında proqramlaşdırmanı daha rahat edən üçün Move-nun tip sisteminin (typing systems) təmizlənməsi də var. Yerli (native-typed) asset transfer-lərini və mülkiyyəti təmin etməklə inkişaf etdiricilər ənənəvi Move dilindəki kimi “wrapper pattern”lərdən istifadə etməyə ehtiyac duymurlar. Sui Move-un resurs “typing” optimizasiyası həmçinin müxtəlif tiplə olan asset-lərin bir araya gətirilib asset-lərdən ibarət daha böyük konteynerə yığılmasına imkan verir; beləliklə, custom-defined tiplərin funksionallığı genişlənir və polimorfizm strukturu daha təmiz görünür [3].
Sadə “Single-Writer” Transaksiyalar
Sui-nin sadə “single-writer” transaksiyalarını idarə etməsi, demək olar ki, layihənin ən önəmli yeniliyidir və layihənin miqyaslılığı üçün əsas təməl (key underwriter) rolunu oynayır. Single-writer transaksiyalar, adından da göründüyü kimi, yalnız bir göndərici (sender) olan peer-to-peer ödənişlər və NFT-lərin ötürülməsi kimi tipik blokçeyn transaksiyalarını əhatə edir. Sui bildirir ki, o “single-writer obyektlər üçün optimizasiya edir və sadə transaksiyalar üçün konsensusun verilməsindən imtina edən bir dizayna imkan yaradır” [4]. Bu, blokçeyn dizayn prinsiplərinə zidd görünür — axı konsensus blokçeyn üzərindən göndərilən məlumatın təhlükəsizliyini təmin edən kritik addımdır. Bəs Sui konsensus olmadan məlumat təhlükəsizliyini necə təmin edir?
Buradakı əsas məqam budur ki, Sui “Byzantine Consistent Broadcast” adlı alqoritmdən istifadə edir — bu, ənənəvi konsensus yanaşmalarındakı əlavə yükü (overhead) aradan qaldıran daha sadə bir alqoritmdir, amma yenə də byzantin düşmən şərtlərində təhlükəsizlik və canlılıq (liveness) zəmanətini saxlayır (əsasən konsensus üçün standart təhlükəsizlik tələbi). Bu alqoritm əslində veb-səhifələrdə təhlükəsiz bağlantı qurmaq üçün ənənəvi olaraq istifadə edilən Transport Layer Security (TLS) alqoritminə kifayət qədər oxşardır [5].
Ənənəvi konsensus mexanizmində göndərici üçün “fire-and-forget” yanaşması var: göndərici transaksiyanı validatorlara təqdim etdikdən sonra transaksiya ilə bağlı başqa heç nə etmir və bütün işi validatorlar görür [6]. Çünki validatorlar yoxlamalıdır ki, həmin transaksiya digər müştərilər tərəfindən göndərilən transaksiyalarla konflikt yaratmasın. Amma sadə “single-writer” əməliyyat halında biz əvvəlcədən bilirik ki, digər göndəricilərdən gələn başqa konfliktli yazılar olmayacaq. Buna görə də, valuable validator hesablama resurslarını sərf etməkdənsə, səs (vote) hesablanmasının hesablayıcı yükünü göndəricinin üzərinə yükləyə bilərik.
Daha dəqiq desək, sadə transaksiyalar aşağıdakı dörd addımdan ibarətdir [6]:
Göndərici transaksiya məlumatını validatorlara göndərir və bu transaksiyanı göndərdiyini barədə bir qeyd (record) saxlayır
Validatorlar (proof-of-stake çəkiyə əsaslanan) səs verdiklərini göndəriciyə geri göndərirlər
Göndərici validatorların qəbul etdiyi bütün səsləri hesablayır və validasiya həddini keçən kimi validatorlara geri göndərilən “verifikasiya sertifikatı” (verification certificate) yaradır
Validatorlar bu sertifikatı qəbul edir, onun etibarlılığını yoxlayır və bu transaksiyanı dərhal yekunlaşdırır (finalize edir)
Validatorlar ənənəvi konsensusdakı kimi bir-biri ilə ünsiyyət qurmağa ehtiyac duymadığı üçün bu ağıllı alqoritm Sui şəbəkəsində simple-transactions üçün validatorların çox az hesablama xərcləri ilə işləməsinə imkan verir; sertifikat mexanizmi də təhlükəsizlik tərəfdən bu transaksiyalara yetərincə dayanıqlılıq səviyyəsi verir.
Daha önəmlisi, bu alqoritm yüksək dərəcədə miqyaslanandır. Bu ağıllı alqoritmin sayəsində Sui şəbəkəsinin nəzəri olaraq emal edə biləcəyi sadə transaksiyaların sayına yuxarı həddi yoxdur. Çünki validator səsələrinin yekunlaşdırılmasına aid əsas hesablamanın böyük hissəsi müştəri tərəfində edilir; Sui şəbəkəsindən daha çox insan istifadə etdikcə validatorlar Ethereum, Solana və hətta Aptos-da olan eyni hesablama təzyiqinə məruz qalmırlar (istifadəçilər sanki özləri “DIY” hesablama edirlər). Ona görədir ki, Sui-nin yaradıcıları blokçeyni digər blokçeyn türləri ilə müqayisədə keyfiyyətcə fərqli kimi təqdim edirlər: o “horizontal scaling” strategiyasından istifadə edir [7].
Narwhal-Tusk Konsensus Mühərriki
Əlbəttə, Sui sadə single-writer transaksiyalar üçün optimallaşdıra bilsə də, daha mürəkkəb transaksiyalar üçün və blokçeynin qlobal vəziyyətinin (global state) dövri checkpoint-lərinin aparılması üçün daha “ənənəvi” qlobal konsensus mexanizmi də var. Qraf (daha dəqiq desək DAG) strukturunu istifadə edən bu konsensus mühərriki özlüyündə də yenilikçi və müasir səviyyəli konsensus mexanizmidir. Sui-nin konsensus mühərrikinin iki əsas komponenti var [8]:
Narwhal — Sui-nin mempool-u; yəni mahiyyətcə konsensus transaksiyalarını gözləyən bir “butler” (əməkdaş) kimi onları nəzarətdə saxlayan sistem
Tusk (və onun sələfi Bullshark) — konsensus transaksiyalarının sıralanmasını (ordering) təmin edən protokollar
Narwhal mahiyyətcə çox sayda gözləyən transaksiyanı götürür və işlənməsini gözləyərkən onları “graph-ify” edir [9]. Ənənəvi blokçeyn konsensusunda transaksiyaları təsdiq bloklarına (confirmation blocks) yığmaq əvəzinə, Narwhal transaksiyalara versiya nömrəsi vurur; eyni zamanda əvvəlki transaksiyaların versiya nömrələrinə göstəricilər də (pointers) əlavə edir. Bu da yönləndirilmiş asiklik qrafı (DAG) yaradır — sanki fayl ağacına bənzər bir quruluş. Bu DAG strukturu Arweave-in “blockweave” ideyasına çox oxşardır: o, “blockchain” kimi 1-dimensionlu LinkedList-ə bənzər strukturu fayl-ağacı kimi qrafaya çevirir ki, məlumatın saxlanması daha səmərəli olsun [10].
Tusk da əslində Narwhal-ın təmin etdiyi DAG-strukturuna optimallaşdırılmış, HotStuff konsensus protokolunun dəyişdirilmiş versiyasıdır; diqqət validatorlar arasında şəbəkədə gedən əlavə ünsiyyət yükünün azaldılmasına yönəlib. Narwal və Tusk birlikdə istifadə olunanda ənənəvi Byzantine Fault Tolerance (BFT) şərtlərində “təxminən 3 saniyə gecikmə ilə 160,000 tx/sec” nəticəsinə çatmaq mümkündür [9]. Deməli, Narwal-Tusk transaksya səmərəliliyi artıq ən yüksək səviyyədədir; hətta yuxarıda qeyd edilən Byzantine Consistent Broadcast alqoritmi ilə Sui-nin single-writer transaksiyaları üçün həyata keçirdiyi əlavə optimizasiya nəzərə alınmasa belə.
Sui Tokenomikası
Şəbəkənin kompozisiya (composability) və miqyaslılığını optimallaşdırmağa yönəlmiş bir çox texniki yeniliklərə sahib olmasına əlavə olaraq Sui şəbəkədə saxlama xərclərini də nəzərə alan unikal bir tokenomika modelini tətbiq edir [11]. Ənənəvi olaraq Ethereum kimi blokçeynlər şəbəkəyə məlumatın saxlanmasının xərclərini düşünməyə ehtiyac duymur; çünki blokçeyinə məlumat yazmaq üçün “qaz” qiyməti (gas price) çox yüksəkdir, nəticədə insanlar böyük miqdarda məlumatı şəbəkəyə yazmaqdan təbii olaraq çəkindirirlər. Amma Sui vəziyyətində şəbəkənin yüksək miqyaslılığı qaz haqlarını son dərəcə aşağı edir; bu isə insanların həqiqətən də məlumatın böyük hissələrini zəncirin üzərində saxlamaq istəyə biləcəyini göstərir.
Şəkildə göstərildiyi kimi, Sui-nin tokenomika modeli mahiyyətcə proof-of-stake zəncirinin ənənəvi tokenomika modelidir, üzərinə isə “storage fund” (yəni saxlama fondu) adlı əlavə bir dəyişiklik gətirilib. Bəs “storage fund” bu problemi necə həll edir? Blokçeyn fundamental olaraq yalnız artım (append-only) strukturudur və blokçeynə yazılmış məlumatın orada daim qalacağına zəmanət verməlidir. Tutaq ki, iki istifadəçi var: A və B. İstifadəçi A Sui-ni başlanğıcda istifadə edir. Validatorların yadında saxlamalı olduğu çox “legacy data” (əvvəlki məlumatlar) olmadığı üçün, A çox aşağı qaz haqqından yararlana bilir. Digər tərəfdən, istifadəçi B şəbəkə yetkinləşdikdən sonra — yəni on-çeynə yazılmış məlumatların həcmi artıq xeyli olanda — yalnız o zaman Sui-dən istifadə edir. Validatorlar bütün bu legacy məlumatlara qulluq etməli olduğuna görə, B-nin xərcləri A-dan qat-qat yüksək olmalıdır. “Storage fund” isə bu problemi köklü şəkildə bərabərləşdirməyin bir yoludur: A daha çox haqq ödəsin ki, iki istifadəçi şəbəkədən müqayisəoluna bilən səviyyədə qaz haqları ilə istifadə edə bilsin [12].
Sui-nin storage fund-ı sistemdəki validatorlara, yəni blokçeynin məlumatını həqiqətən saxlayanlara və məlumatın saxlanmasına — “maintenance work” adlanan — texniki işlərin görülməsinə görə ödəniş edir. Saxlanma işi artdıqca, validatorların alacağı payout da artır; bunun nəticəsində qəpiklərini stake edib unudan token delegatorlardan daha çox insan validator olmaq üçün təşviqlənir [13]. Daha çox insan validator olduqca, mövcud olan ümumi storage (saxlama) sahəsinin miqdarı da artır.
Beləliklə, Sui tokenomika modeli xüsusilə yüksək miqyaslılıq (high scalability) əldə edildikdən sonra “bundan sonra nə baş verir?” sualına cavab vermək üçün dizayn olunub. Bu, oyun nəzəriyyəsindən istifadə edən, yüksək miqyaslı bir zəncir üçün nəzəriyyəvi (paradiqmatik) tokenomika modelidir və bunun sayəsində blokçeynin ömrü boyu qaz qiymətlərinin nisbətən sabit qalmasını təmin edir.
Qiymətləndirmə
Byzantine Consistent Broadcast və Narwhal-Tusk konsensus mexanizmindən tutmuş Sui-Move dilinə və Storage-Fund Tokenomics-ə qədər, Sui blokçeyn layihəsinin hər bir hissəsində böyük yeniliklərə malik bir layihədir; bu hal hətta Aptos kimi digər yeni L1 zəncirlərindən də fərqli və nadir statusdur. Bütün bu yeniliklər birlikdə vahid bir hekayəyə çevrilir — müasir sosial media miqyası və digər Web 2 layihələri səviyyəsində blokçeynin kütləvi mənimsənilməsinə (mass adoption) yönəlmiş ucadan-ucona (end-to-end) optimizasiya.
Bu texniki yeniliklər bütün spektrindən bəlkə də ən böyük texniki diqqətçəkən məqam Sui-nin “məhdudsuz” tək-yazma (single-write) transaksiyalarına yuxarı həddi hələ də olmasıdır (Byzantine Consistent Broadcast alqoritmi səbəbilə). Ona görə də tək-yazma transaksiyalarından intensiv istifadə edən layihələr mütləq Sui şəbəkəsindən istifadə etməklə ən böyük miqyaslılıq qazancını əldə edəcəklər.
Sui bu “single-writer” DApp-larından bir neçə nümunə təqdim edir: adi peer-to-peer token əməliyyatları, ictimai bülleten lövhəsi, şəxsi mesajlaşma və oyun aktivlərinin kütləvi mint (yaradılması) və paylanması [14]. Mahiyyətcə, single-writer transaksiyalar üçün optimizasiya o deməkdir ki, sosial media tətbiqlərinin ən yayğın funksiyalarını miqyaslılıqla bağlı narahatlıq olmadan Sui-yə gətirmək olar və bu sosial media tətbiqlərinin şəbəkə effektlərinin (network effects) tam potensialını Sui-nin miqyaslılıq həlləri sayəsində işə salmaq mümkündür. Bunun bir nümunəsi ComingChat-dır: Telegram və WhatsApp kimi, wallet inteqrasiyası olan vahid (holistik) ani mesajlaşma xidmətini yaratmağa çalışır və Sui ilə Aptos-da yerləşdirməyi planlaşdırır [15].
Bundan əlavə, Sui-nin texniki dizaynları da NFTs-in (qeyri-fungible tokenlərin) tam potensialını kütləvi “commodity” kimi reallaşdırmağa qadirdir. Əvvəla, Sui BAYC kimi Ethereum-da NFTs-in kütləvi paylanması zamanı ortaya çıxan qiymət partlayışı (price-spike) problemini tam həll edir. Amma bundan o tərəfə keçsək, kütləvi-mint-i əlçatan və miqyaslana bilən edərək Sui dəyəri daxili (intrinsic) baxımdan aşağı ola bilən, amma sosial məqsədi yüksək olan NFTs üçün qapıları açır. On-çeyn kuponlardan tutmuş mərkəzsiz identifikatorlara (decentralized IDs), kredit kartlarına və minmə talonlarına qədər — Apple Wallet və ya hər hansı digər fiziki “wallet”ın saxlaya bildiyi hər şey Sui-nin miqyaslılıq həlləri sayəsində NFTs kimi on-çeynləşdirilə bilər.
Bir addım da irəli gedərək, Sui hətta MongoDB-nin daimi (permanent) blokçeyn versiyası kimi də fəaliyyət göstərə bilər. Unutmayın ki, Sui Move-un dil xüsusiyyətləri Sui-yə müxtəlif fərdi (custom) tiplərin “resource” (resurs) kimi çox təmiz şəkildə tərifini verməyə və onlarla əməliyyat aparmağa imkan verir, həmçinin böyük dərəcədə polimorfizm və modularlıq imkanı yaradır. Bunlar həqiqətən MongoDB-yə bənzər artefaktların qurulması üçün istifadə edilə bilər və blokçeyndə obyektlərin strukturlaşdırılmış şəkildə saxlanmasının yeni bir yolunu açır — blokçeynin bütün təhlükəsizlik və daimilik zəmanətləri ilə.
Məncə, Sui-nin bu sahədə ən böyük töhfəsi Web 2 səviyyəsində miqyaslılığa (scalability) malik, L1 blokçeynini idarə edə biləcək praktik bir layihə (blueprint) qurmaqdır. Daha önəmlisi isə, mən Sui-nin inkişafını Web 3-ün artan yetkinliyinin və uzunmüddətdə bir milyard istifadəçi miqyası vəd edən potensiala dair sahədə artan inamın rəmzi kimi görürəm. Bu mənada, Sui ekosisteminin uzunmüddətdə inkişaf edib-etməməsindən asılı olmayaraq, mən hesab edirəm ki, layihənin özü, eləcə də blokçeyni yenidən təsəvvür edən innovativ yanaşması — artıq özlüyündə parlaq bir uğur nümayiş etdirir.
🐦 @0xfishylosopher
📅 9 noyabr 2022
Bu məqalənin konsultasiyası və sponsorluğu üçün Web3.com Ventures-a çox təşəkkürlər.
İstinadlar
[1] https://sui.io/resources-sui/raise-announcement/
[2] https://medium.com/mysten-labs/recap-7-21-sui-ama-unlocking-opportunities-on-sui-with-adeniyi-abiodun-f4fa96a15d7c
[3] https://sui.io/resources-move/why-we-created-sui-move/
[4] https://docs.sui.io/learn/how-sui-works
[5] https://www.cloudflare.com/learning/ssl/transport-layer-security-tls/
[6] https://docs.sui.io/learn/how-sui-works#simple-transactions
[7] https://boxmining.com/sui-blockchain/
[8] https://docs.sui.io/learn/architecture/consensus
[9] https://arxiv.org/abs/2105.11827
[10] https://www.arweave.org/technology
[11] https://docs.sui.io/learn/tokenomics
[12] https://docs.sui.io/learn/tokenomics/storage-fund
[13] Delegatorlar və validatorlar barədə daha ətraflı: https://coinguides.org/validators-delegators-staking/
[14] Single-writer tətbiq nümunələrinin siyahısı: https://docs.sui.io/learn/single-writer-apps
[15] https://coming.chat/