DeFi, blokçeyn texnologiyasının ən inqilabi tətbiqlərindən biridir.
Son on ildə ənənəvi maliyyə alətlərinin inkişafı, investorların seçə biləcəyi xidmətlərin sayını artırdı ki, bu da investorlar üçün daha çox maliyyə müstəqilliyi təmin edir. Lakin, investorların idarəetmə hüquqları demək olar ki, yaxşılaşdırılmadı və onların aktivlərinin dəyəri müəssisələr tərəfindən müəyyən edildi.
Mərkəzləşdirilməmiş maliyyə ilk dəfə 2020-ci ildə çiçəkləndikdə bir paradigma dəyişməsi başladı. DeFi, blokçeyn texnologiyası, alqoritmik avtomatlaşdırma və icma idarəetmə strukturu birləşməsi kimi, maliyyə sistemindən vasitəçiləri çıxardı və investorların fondları ilə birbaşa əlaqə qurmasına imkan tanıdı.
DeFi təkcə blokçeyn texnologiyalarından və peer-to-peer əməliyyatlardan istifadə etdiyi üçün deyil, həm də idarəetmə hüquqlarını “aksionerlər” icmasına payladığı üçün mərkəzləşdirilməmişdir.
Hazırda DeFi protokollarında tətbiq edilən ən populyar idarəetmə modeli tək tip idarəetmə tokeni olan on-çeyn (on-chain) idarəetmə sistemidir. Bu sistemdə protokolun bütün dəyişiklikləri birbaşa blokçeyndə səsə qoyulur. Təkliflər smart kontraktlardır və kifayət qədər miqdarda idarəetmə tokeni kilidlənəndə icra olunurlar.
Bu sistemdə idarəetmə tokenləri ilkin olaraq müəyyən müddət ərzində protokollarla qarşılıqlı fəaliyyət göstərən istifadəçilərə paylanır; tokenlər isə birjalarda listinq olunmazdan əvvəl həmin istifadəçilərə verilir. Bu, platform istifadəçilərini motivasiya edir və protokolların “cold-start” mərhələsini keçməsinə kömək edir.
İdarəetmə Tokeninin Dəyəri
İdarəetmə tokeni DeFi protokolunun dəyərini müxtəlif aspektlərdən ələ keçirir və onun dəyəri idarəetmə hüquqları, spekulyasiya/gözlənti və stimullara görə müəyyən olunur.
Gəlin MakerDAO, Uniswap və Compound-da idarəetmə tokenlərinin hüquqlarına nəzər salaq.
İdarəetmə baxımından idarəetmə tokeni ümumiyyətlə üç əsas dəyər mərkəzini daşıyır.
Pul axını: Əksər DeFi layihələri ekosistemdə yerləşən trestiyə (sığorta fondları və ya dividend məqsədləri üçün) gəlirlərinin müəyyən hissəsini mütəmadi olaraq paylayacaq. İdarəetmə tokenlərinin sahibləri on-çeyndə yeni səsvermə sorğusu (poll) təklif etməklə aldıqları dividendin dərəcəsini müəyyən edə bilirlər.
Protokol dəyişiklikləri: İdarəetmə tokeninin daxili dəyəri onun protokolun gələcəyini müəyyən etmə gücündədir. Token sahibləri smart kontrakt dəyişikliklərinə, biznes istiqamətindəki dəyişikliklərə və protokolun performansına əsaslı şəkildə təsir edəcək bir çox başqa amillərə səs verə bilirlər.
Gələcək token paylanmaları: Bu tip dəyər adətən DeFi protokolunda yield farming/likvidlik mininqi xidmətləri ilə bağlı olur. İdarəetmə tokenlərinin sahibləri yield farming vasitəsilə paylanacaq yeni tokenlərin mintinq/vesting dərəcəsini müəyyən edə bilirlər. Bu fəaliyyət DeFi protokolunun gələcəkdə cəlbediciliyinə təsir edəcək.
DeFi İdarəetməsinin Riski
Səsin çəkisi səs verənin əlində olan idarəetmə tokenlərinin sayına mütənasibdir. Bu məntiq ümumi hallarda məntiqlidir: nə qədər çox tokenə sahib olurlarsa, bir o qədər də öz xeyirlərinə zidd zərərli təkliflər başlatma ehtimalı azalır.
Amma DeFi protokolunun TVL-i sürətlə artdıqca idarəetmə hücumları çox yüksək gəlirli olur. Bu günlərdə DAO getdikcə populyarlaşdıqca, idarəetmə hücumları daha tez-tez baş verir.
Bir neçə on-çeyn idarəetmə hücumu mövcuddur.
Yam Finance
2020-ci ilin DeFi yayında yüksələn DeFi protokolu olan Yam Finance, 2022-ci ilin iyulunda idarəetmə hücumunun qarşısını aldı. Bu hücum, içində $3M dəyərində kriptovalyuta olan xəzinəsinə nəzarəti ələ keçirməyə yönəlmişdi.
İyulun 7-də hücumçular daxili tranzaksiya vasitəsilə idarəetmə təklifi başlatdı və bu təklifin içində təsdiqlənməmiş smart kontraktı gizlətdilər. Bu zərərli smart kontrakt, təklif icra olunandan sonra ehtiyatın (reserve) nəzarətini hücumçulara ötürəcək.
Yam Finance komandası bu təklifi dondurmağa imkan tapmamışdan əvvəl təklif kvorumunu əldə etdi və qəbul olunmaq təhlükəsi yaranmışdı.
Build Finance DAO
Build Finance DAO mərkəzləşdirilməmiş investisiya təşkilatıdır və onlar başqa layihələri öz $BUILD tokeni vasitəsilə maliyyələşdirirlər. Onların ən yaxşı bilinən yatırımı MetricExchange-dir. İnvestisiyaların yavaş irəliləməsi icmanı passiv etsə də, yenə də xəzinəsində təxminən $500K dəyərində kriptovalyuta kilidlənmiş halda qalır.
Build Finance DAO-nun xüsusi idarəetmə mexanizmi var: konkret bir smart kontraktın sahibi $BUILD tokenlərini mint etmək imkanına malikdir və onun xəzinəsinə nəzarət edir. Bu zəif sistem Build Finance DAO-nu idarəetmə hücumları üçün yaxşı hədəfə çevirir.
2022-ci il fevralın 10-da hücumçular özləri kifayət qədər miqdarda idarəetmə tokeni əldə edərək icmaya görünmədən xəzinəyə nəzarət verəcək zərərli təklifi qəbul etdilər. Protokola nəzarəti ələ keçirdikdən sonra hücumçular smart kontraktlardan istifadə edərək $BUILD və $METRIC listlənmiş digər DEX-lərdə likvidlik hovuzlarından vəsaitləri boşaldıb xəzinədən müxtəlif tokenlər mint edib satdılar.
The Block-un hesablamalarına görə, hücumçular bu idarəetmə hücumunda ekvivalent olaraq 160 $ETH qazandılar.
Mirror
Mirror protokolu Terra şəbəkəsində on-çeyn sintetik aktivlər protokoludur.
Keçən il Miladda Terra şəbəkəsində fəaliyyət göstərən Mirror şəbəkəsi hücuma məruz qaldı. Hücumçu zərərli idarəetmə təklifini Solana şəbəkəsi ilə əməkdaşlıq üçün müraciət kimi təqdim edərək maskaladı, amma hücumçuya $64.2M dəyərində $MIR token göndərəcək. Bu əsas hücumdan başqa, hücumçular diqqəti Mirror komandasından yayındırmaq üçün xəzinəni boşaltmağa cəhd edən bir neçə digər zərərli təklif də başladılar.
Mirror komandası bu hücumu, belə bir fırıldaqla bağlı diqqətsiz istifadəçiləri xəbərdar etmək üçün yeni bir təklif başlatmaqla dayandırdı.
İndiki mərhələdə DeFi idarəetmə sisteminin inkişafı səriştəsizdir və TVL artmasına baxmayaraq. Əksər protokollar, idarəetmə hücumlarına qarşı komandanın mərkəzləşdirilmiş və əl ilə qorumasını tələb edir; yəni bu, mərkəzləşdirilməmiş bir sistemdən daha çox belədir.
Sadəcə olaraq səsvermə gücünü səs verənlərin əlində olan idarəetmə tokenlərinin sayına əsasən hesablayanda, protokol staking mexanizmi olan idarəetmə strukturu ilə müqayisədə daha yüksək sistematik risk dərəcəsinə malik ola bilər. İdarəetmə təkliflərini kəmiyyətcə təhlil etməyə imkan verən metodun olmaması səbəbilə, idarəetmə tokenləri ayı bazarında asanlıqla səhv qiymətləndirilə bilər. Protokolun TVL-i ilə idarəetmə tokenlərinin Market Cap-i arasındakı uyğunsuzluq, idarəetmə tokenlərinin qiyməti düşdükcə artır. İdarəetmə hücumlarının dəyəri xeyli azaldı və bu fürsət spekulyantları idarəetmə hücumları etməyə cəlb edəcək.
DeFi İdarəetməsinin Gələcəyi
Biz daim deyirik ki, ayı bazarı qurmaq üçün yaxşı vaxtdır. İndi DeFi idarəetmə strukturlarının gələcəyini araşdırmaq üçün qurucular üçün yaxşı zamandır.
Curve Finance-dən qaynaqlanan veToken modeli DeFi protokolları üçün innovativ idarəetmə sistemidir. O, idarəetmə məqsədi ilə protokolun yerli tokenini əvəz etmək üçün veToken yaradır. İstifadəçilər uyğun miqdarda veToken əldə etmək üçün öz yerli tokenlərini müəyyən müddətə kilidləməlidirlər. veToken köçürülə bilmədiyi və onun daxili iqtisadi dəyəri sıfır olduğu üçün Curve özünün utilitiyə xidmət edən tokenini idarəetmədən ayırır və idarəetmə hücumunun sistematik riskini azaldır.
Bununla belə, Curve Finance-də veToken-in uğurunu digər DeFi protokollarında demək olar ki, eyni şəkildə təkrarlamaq mümkün deyil. Curve Finance yaxşı dizayn edilmiş maliyyə sisteminə malikdir və likvidlik təminatçıları üçün sabit gəlir yaradır; güclü kompozabilliyi isə bir çox layihə ilə inteqrasiya etməklə istifadəçi bazasını genişləndirir. Bu halda, idarəetmə tokeni idarəetmənin sabitliyini gücləndirmək üçün mülkiyyətinin bir hissəsini stimulyator kimi qurban verə bilər.
veToken modeli əsasən rüşvətxorluq (Curve War) baxımından tənqid olunurdu. Bu idarəetmə modeli kreditləşdirmə və borclanma xidmətləri ilə məşğul olanda kifayət qədər kövrəkdir, çünki keyfiyyətsiz aktivlərin kollateral kimi çıxış etməsinə imkan verir.
Gələcək DeFi idarəetmə strukturu həm texniki, həm də sosial tərəflərdən zərərli hücumların qarşısını almalıdır. Həm də dYdX-in blokçeynini Cosmos-da yerləşdirməyi planlaşdırdığına dair atdığı addım göstərir ki, DeFi idarəetməsinin gələcəyi çoxzəncirli həllə ehtiyac duyur.
İmtina: Bu tədqiqat yalnız məlumat məqsədlidir. Heç bir investisiya məsləhəti və ya hər hansı investisiyanı almaq/satmaq üçün tövsiyə kimi çıxış etmir və hər hansı investisiya qərarının müsbət cəhətlərinin qiymətləndirilməsində istifadə edilməməlidir.
🐦 @SoxPt50
📅 19 iyul 2022